چالش‌های تولید پادکست به روایت دو  هنرمند مشهدی

پادکست به عنوان یک رسانه صوتی دیجیتال، فراتر از یک فایل صوتی ساده، بستری برای انتقال عمیق مفاهیم و روایت‌های شنیداری است که به افراد اجازه می‌دهد در هر زمان و مکانی با محتوا درگیر شوند. این رسانه با تنوع گسترده خود، طیف وسیعی از نیاز‌های مخاطب را پوشش می‌دهد؛ از پادکست‌های گفت وگومحور که بر تبادل نظر میان میزبان و مهمان بنا شده‌اند، تا پادکست‌های روایی که داستان گویی ساختارمند را دنبال می‌کنند.

همچنین، قالب‌های دیگری نظیر پادکست‌های آموزشی، مستند صوتی و حتی پادکست‌های تک نفره، هر کدام با هدف و لحنی متفاوت، نقش آفرینی می‌کنند. امروزه پادکست و ظرفیت‌های آن دیگر محدود به حوزه سرگرمی نیست، بلکه این رسانه نوظهور می‌تواند در تمامی عرصه‌ها فعالیت کند.

در همین راستا و برای درک بهتر چرخه تولید و چالش‌های این حوزه، گفت‌و‌گو‌هایی اختصاصی با دو تن از تولیدکنندگان پیشرو در این عرصه انجام داده‌ایم که مشروح آن را در ادامه گزارش شهرآرا می‌خوانید.

پادکست؛ جدا از رادیو، مستقل از امواج

محمود سعیدی مقدم، از فعالان و تولیدکنندگان پادکست در مشهد، با تأکید بر اینکه پادکست را نباید با سایر تولیدات صوتی اشتباه گرفت، اظهار کرد: متأسفانه در مشهد شاهد هستیم که کنار هم قراردادن چند قطعه موسیقی یا خوانش قصه‌ای کوتاه در قالب‌های دو یا سه دقیقه‌ای، به اشتباه پادکست نامیده می‌شود. این در حالی است که پادکست به عنوان یک رسانه مستقل، از زمانی که از قالب‌های رادیویی فاصله گرفت، تعریف مشخصی پیدا کرد؛ پادکست، رسانه‌ای است که بر موج رادیو سوار نمی‌شود و در بستر دیجیتال به عنوان یک بازار اقتصادی جداگانه به حیات خود ادامه می‌دهد.

این تولیدکننده پادکست با اشاره به گونه‌های مختلف تولید، افزود: پادکست‌ها در دسته بندی‌های کلان به سه دسته مونولوگ محور (تک گویی)، گفت‌و‌گو محور و نمایشی تقسیم می‌شوند که اکنون دو دسته اول بیشترین ظهور را در فضای تولید پادکست دارند.

وی درباره تغییر ذائقه مخاطب و اولویت‌های موضوعی گفت: مطالعاتی که طی سال‌های اخیر در این حوزه انجام داده‌ام نشان می‌دهد که مخاطبان به شدت به دنبال محتوا‌های موضوع محور هستند. اکنون پادکست‌های حوزه حوادث، اجتماعی، ورزشی، اقتصادی و طنز در زمره جذاب‌ترین‌ها قرار دارند، اما رتبه نخست در میان دسته بندی‌های موضوعی، در اختیار پادکست‌های «بیوگرافی» است که زندگی نامه افراد را روایت می‌کنند.

سعیدی مقدم با اشاره به تفاوت‌های پادکست با ساختار‌های رادیو و تلویزیون توضیح داد: برخلاف برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی که معمولا با مقدمه چینی‌های طولانی و تشریفات خاص مجریان آغاز می‌شوند، پادکست فاقد این پیچیدگی‌های مقدماتی است. ویژگی کلیدی پادکست در نوع پرداخت آن است؛ پادکست به دنبال پرداخت‌های فلسفی و پیچیده نیست، بلکه به زبانی ساده، صمیمانه و مستقیم با مخاطب ارتباط برقرار کرده و محتوا را به شکلی مؤثر منتقل می‌کند.

این کارشناس تصریح کرد: برای تولیدکنندگان ضروری است که تفاوت فنی میان «پلتفرم‌های انتشار» (مانند کست باکس یا شنوتو) و «هاست پادکست» را درک کنند. برخی بستر‌ها صرفا محل پخش هستند، در حالی که برخی دیگر به عنوان «هاست»، مدیریت فایل‌های صوتی را بر عهده دارند؛ تفکیکی که برای حرفه‌ای سازی پادکست در مشهد باید به آن توجه بیشتری شود.

بهره گیری پادکست از زبانی مردمی و عامیانه

سعیدی مقدم، تولیدکننده پادکست در مشهد، در پاسخ به این دیدگاه که مخاطب باید پیش زمینه‌ای داشته باشد، بیان کرد: قدرت اصلی پادکست در نوع بیان آن نهفته است. برخلاف رسانه‌های سنتی، پادکست از زبانی مردمی و عامیانه بهره می‌برد. ما از اصطلاح لسان صمیمانه استفاده می‌کنیم؛ به این معنا که مخاطب بدون نیاز به آموختگی‌های قبلی، می‌تواند به راحتی با محتوا ارتباط برقرار کند.

وی در ادامه افزود: طبقه بندی مخاطبان در پادکست، برخلاف رادیو و تلویزیون، بر پایه سن و جنسیت نیست، بلکه کاملا بر پایه علاقه و موضوع استوار است: موضوع است که مخاطب را جذب می‌کند؛ ممکن است یک نوجوان پانزده ساله یا یک فرد شصت ساله، هر دو به دنبال یک پادکست با موضوع خاص باشند. بنابراین، موضوع تعیین کننده است.

این هنرمند با اشاره به جایگاه جهانی پادکست با ذکر مثالی بیان کرد: بسیاری از مردم شاید درک نکنند پادکست کجای دنیا قرار دارد، اما کافی است بدانیم که شرکت اسپاتیفای (که پلتفرم اصلی پادکست است) به عنوان اسپانسر باشگاه بزرگ فوتبال دنیا، بارسلونا، فعالیت می‌کند.

وی با اشاره به ظرفیت بازار داخلی، افزود: در فضای داخلی نیز شاهد تغییر رویکرد شرکت‌های بزرگ هستیم. برند‌هایی مانند ایرانسل، همراه اول و... که شاید در تلویزیون کمتر دیده شوند، اکنون به سمت پادکست‌ها حرکت کرده‌اند. دلیل این امر وجود مخاطب بالفعل است؛ یعنی مخاطبی که نه تنها به محتوا گوش می‌دهد، بلکه توانایی انتخاب و صرف هزینه را دارد و بازار هدف واقعی برای برند‌ها محسوب می‌شود.

سعیدی مقدم با اشاره به یک خلأ آموزشی در حوزه پادکست گفت: آموزش پادکست نباید صرفا به مهارت‌های فنی یا هنری محدود شود. بسیاری از علاقه‌مندان تصور می‌کنند پادکست یعنی گویندگی یا دوبله، در حالی که این‌ها تفاوت‌های بنیادینی با پادکست دارند. ما در مسیر آموزش، باید قبل از تمرکز بر مهارت‌های اجرایی، به دانش آموخته‌ها بیاموزیم که ابتدا جایگاه رسانه‌ای پادکست را بشناسند.

پادکست‌های «علمی» در برابر پادکست‌های «دلی»

وی پادکست‌ها را به دو دسته علمی و دلی تقسیم کرد. پادکست‌های دلی، ماهیتی صمیمانه دارند؛ شاید فردی بخواهد با شنیدن یک موسیقی یا سخنان انگیزشی، فقط آرامش پیدا کند یا بخوابد. اما پادکست‌های علمی، فراتر از این‌ها هستند. در این مدل، تولیدکننده باید بر پایه مقالات، کتاب‌ها و تجربیات دست چین شده، محتوایی بسازد که نیاز به برنامه ریزی و گوش دادن عمیق دارد.

بسیاری از علاقه‌مندان تصور می‌کنند پادکست یعنی گویندگی یا دوبله، در حالی که این‌ها تفاوت‌های بنیادینی با پادکست دارند

این تولیدکننده پادکست با اشاره به یک تناقض بزرگ در رفتار مخاطب امروز، افزود: باید دانست که مخاطب علاقه‌مند به این حوزه بسیار زیاد است، اما یک مشکل بزرگ وجود دارد: تنبلی در تولید و مطالعه. بسیاری از مخاطبان تمایل دارند محتوا را بشنوند، اما خودشان حوصله تحقیق، مطالعه مقاله یا سرچ کردن برای تولید یک اپیزود باکیفیت را ندارند.

این موضوع باعث می‌شود بسیاری از ظرفیت‌ها در حوزه تولید هدر برود. در پادکست استمرار از هر چیزی مهم‌تر است. برخلاف رسانه‌های سنتی که ساختار‌های ثابتی دارند، در پادکست اگر استمرار در انتشار نباشد، اثر کلا از بین می‌رود.

سعیدی مقدم درباره آینده این دسته فعالیت‌ها به آینده فعالیت دوبله درمقایسه با حوزه پادکست گفت: من معتقدم دوران شکوه دوبله، به پایان خط خود رسیده است. دلیل اصلی این موضوع، تغییر در شیوه یادگیری نسل‌های جدید است. در گذشته، برای تقویت زبان، از دوبله استفاده می‌شد و هنر دوبله (مانند سریال جومونگ) می‌توانست جذابیت یک اثر را دوچندان کند. اما امروز، نسل جدید (۱۰ سال آینده و پس از آن) مستقیما با زبان اصلی فیلم‌ها در ارتباط است. وقتی مخاطب هدف، خود زبان اصلی باشد، بازار دوبله کوچک و محدود می‌شود و این هنر، تنها به بخش‌های خاصی مثل پویانمایی‌ها محدود خواهد شد.

وی تأکید کرد: هنر بدون اقتصاد، حرکت در مسیر اشتباهی است. وقتی بازار مخاطب دوبله کوچک شود، اقتصاد این هنر نیز از بین می‌رود و این یعنی پایان یک دوران.

فرمول موفقیت؛ زاویه دید متفاوت

آرش تقوی دیگر فعال درحوزه پادکست در مشهد درباره ویژگی‌های یک پادکست موفق و همه گیر می‌گوید: مخاطب امروز، آگاه است و برنامه‌های مشابه زیادی را شنیده است. رمز موفقیت، ارائه دیتا‌های خاص، دسترسی به صاحب نظران آن حوزه، یا پرداختن به موضوعات کمتر شنیده شده است. در موضوع‌هایی مثل تاریخی یا سیاسی و...، پادکست موفق برنامه‌ای است که از زاویه‌ای جدید و متفاوت به آن موضوع نگاه کند؛ این زاویه دید متفاوت همان چیزی است که مخاطب را برای دنبال کردن کار شما ترغیب می‌کند.

این فعال حوزه پادکست با اشاره به موج فراگیری که در این حوزه ایجاد شده، معتقد است: بسیاری از تولیدات فاقد استاندارد‌های فنی و محتوایی لازم هستند. اینکه هر کسی می‌تواند با حداقل تجهیزات پادکست بسازد، هم فرصت و هم تهدید است. متأسفانه شاهدیم که به جای تولید محتوای تخصصی، بسیاری به سمت موضوعات زرد یا گفت‌و‌گو با افراد خاص صرفا برای جذب مخاطب اینستاگرامی حرکت کرده‌اند. بسیاری از این تولیدات فاقد استاندارد‌های اولیه تدوین، انتخاب صحیح موسیقی و صداگذاری هستند؛ به ویژه خطای رایج استفاده از موسیقی باکلام در حین صحبت گوینده که تمرکز مخاطب را مختل می‌کند.

وی با تأکید بر فاصله گرفتن از محتوای سطحی و زرد، بیان کرد: برای تولید پادکست باکیفیت، نمی‌توان تنها به ذوق و سلیقه اکتفا کرد. همان طور که برای هر مهارتی مانند رانندگی، آموزش اصولی نیاز است، برای تولید پادکست باید به دنبال دانش تدوین، گویندگی و روایتگری رفت. ورود به این حوزه بدون پشتوانه علمی، پادکست را از رسانه‌ای تحلیلی و ارزشمند، به جریانی گذرا و غیرحرفه‌ای تبدیل می‌کند.

تولید محتوای صوتی؛ فراتر از یک اپیزود ساده

به گفته او، در دنیای امروز، بسیاری تصور می‌کنند تولید محتوا تنها به داشتن یک دوربین و حضور در فضای مجازی محدود می‌شود. باید بدانیم محتوای صوتی محور چه ماهیتی دارد. در پادکست، برخلاف ویدئو‌های اینستاگرامی که بر پایه چهره و تصویر استوارند، ابزار اصلی شما تنها صدا و محتوا است. اگر ساختار محتوا یا مهارت‌های فن بیان گوینده ضعیف باشد، حتی اگر موضوع بسیار جذابی داشته باشید، مخاطب را از دست خواهید داد.

وی با اشاره به مفهوم تولید محتوای بدون چهره می‌افزاید: ما در فضای بدون چهره (Faceless) فعالیت می‌کنیم؛ یعنی جایی که مخاطب با صدا و محتوا، نه با چهره تولیدکننده در ارتباط است. در این مسیر، یادگیری ساختار پادکست، شناخت پلتفرم‌ها و تسلط بر فناوری‌های صوتی، از اهمیت بالاتری نسبت به صرف حضور در کادر دوربین برخوردار است. یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات، تکیه بر شهرت در سایر پلتفرم‌ها برای موفقیت در پادکست است.

افرادی که اینفلوئنسر هستند یا چهره‌های شناخته شده‌ای در شبکه‌های اجتماعی دارند، شاید با انتشار یک اپیزود و اشتراک گذاری آن در استوری‌های خود، توجه اولیه را جلب کنند. اما ما درباره تولیدکنندگانی صحبت می‌کنیم که هیچ کدام از این ویژگی‌ها را ندارند. این افراد باید علم ساختار پادکست و فناوری‌های مرتبط را به صورت تخصصی بیاموزند تا بتوانند در میان انبوه محتوا، جایگاه خود را تثبیت کنند.

معرفی ظرفیت‌های تاریخی مشهد در بستر پادکست

تقوی در پاسخ به سؤالی درباره وضعیت تولید محتوای صوتی در شهر مشهد، با اشاره به توانمندی‌های هنری این منطقه، به یک چالش ساختاری اشاره می‌کند و می‌گوید: مشهد همیشه استعداد‌های بسیار خوبی در حوزه صدا، از جمله دوبله، گویندگی و اجرا داشته است. اما با توجه به اینکه مرکزیت اصلی فعالیت‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی در تهران است، بسیاری از هنرمندان برای دیده شدن و پیشرفت، ناچار به مهاجرت یا رفت وآمد مداوم به تهران هستند.

با وجود این چالش ها، ظرفیت بسیار بالایی در مشهد وجود دارد. من هم با وجود سکونت در مشهد، گاهی برای پروژه‌های صوتی و تصویری با تهران در ارتباط هستم، هرچند مدیریت کردن این دو حوزه به صورت هم زمان، چالش‌های اجرایی خاص خود را دارد.

پادکست؛ فرصتی برای فرهنگ سازی

فعال حوزه تولید پادکست در مشهد، با اشاره به ظرفیت‌های استفاده از پادکست در سازمان‌ها و نهاد‌های دولتی معتقد است: پادکست می‌تواند ابزاری قدرتمند برای معرفی ظرفیت‌های محلی و انجام فرهنگ سازی‌های تخصصی باشد، اما ساختار‌های سنتی و محدودیت‌های موجود، مانع از بهره برداری از این ظرفیت شده است. با توجه به غنای فرهنگی و تاریخی شهر مشهد، پادکست می‌تواند بستری بی نظیر برای معرفی این توانمندی‌ها به جهان باشد.

پادکست نیاز به استراتژی محتوا دارد، نه فقط ضبط صدا

وی در این باره بیان کرد: مشهد از نظر فرهنگی و تاریخی بسیار غنی است؛ از عظمت شاهنامه گرفته تا جاذبه‌های تاریخی و دیدنی‌های مختلف. پادکست به عنوان یک محتوای صوتی محور، امکان معرفی این ظرفیت‌ها را فراهم می‌کند. حتی می‌توان ایده‌های خلاقانه‌ای داشت؛ مثلا تولید پادکست‌هایی که طول مسیر اتوبوس‌های شهری را پوشش دهند تا مسافران در حین سفر، با محتوای شنیداری سرگرم و آموزش ببینند.

چالش تعامل سازمان‌ها با فضای نوظهور

تقوی یکی از موانع اصلی توسعه پادکست در سطح سازمان‌ها را آشنا نبودن بخش‌های روابط عمومی با ماهیت این رسانه می‌داند و می‌گوید: متأسفانه بسیاری از سازمان‌ها با پادکست غریبه هستند. روابط عمومی بسیاری از آن‌ها هنوز درک درستی از این حوزه ندارد و همکاری لازم را با تولیدکنندگان نمی‌کنند. این تصور که، چون پادکست فقط صداست، هزینه کمی می‌طلبد، یک اشتباه بزرگ است. پادکست نیاز به استراتژی محتوا دارد، نه فقط ضبط صدا. اگر سازمان‌ها به جای نگاه صرفا اداری، به پادکست به عنوان ابزاری برای فرهنگ سازی نگاه کنند، می‌توانند پروژه‌های بسیار مؤثری انجام دهند.

پادکست؛ فراتر از چارچوب‌های رسانه‌های ملی

وی در تحلیل تفاوت میان رسانه‌های سنتی و پلتفرم‌های آنلاین، بر آزادی عمل در تولید محتوا تأکید کرد و گفت: وقتی به برنامه‌های صدا و سیما یا رادیو نگاه می‌کنیم، با چارچوب‌های بسیار مشخص و گاهی محدودکننده روبه رو هستیم. اما پادکست کلا از این چهارچوب‌ها بیرون می‌زند. پادکست در فضای آنلاین ساخته می‌شود و این به تولیدکننده اجازه می‌دهد تا از قواعد سخت گیرانه رسانه‌های ملی عبور کند و محتوایی تولید کند که هم برای مخاطب جذاب باشد و هم بتواند موضوعات عمیق را به شکلی متفاوت بازتاب دهد.

* این گزارش دوشنبه ۲۶ مردادماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۳۳ روزنامه شهرآرا صفحه هنر چاپ شده است.