شاعر محله شیرودی عاشق فوتبال است 
سفر برون مرزی دوچرخهسوار معلول محله کلاهدوز 
صنعت مشهد مدیون مدرسه جهانبانی است
بر پایه آگهیهای منتشرشده در مطبوعات مشهد، هنرستان صنعتی مشهد در سال ۱۳۱۵ تأسیس شد. این هنرستان کهنسال که اکنون در میدان شریعتی با نام شهید بهشتی فعالیت میکند، ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی ثبت شد.
بر پایه آگهیهای منتشرشده در مطبوعات مشهد، هنرستان صنعتی مشهد در سال ۱۳۱۵ خورشیدی از سوی «اداره کل صناعت و معادن» تأسیس میشود. این اتفاق در دورهای رخ میدهد که مشهد وارد مرحله تازهای از نوسازی شهری شده بود؛ خیابانها در حال توسعه بودند، ادارهها گسترش مییافتند، کارخانههایی مانند نختابی و نساجی خسروی در حال شکلگیری بودند و شهر بیش از گذشته به نیروی فنی و آموزشدیده نیاز داشت.
هنرستان مشهد در چنین فضایی به وجود میآید تا پاسخی به نیازهای شهری باشد. این هنرستان کهنسال که اکنون در میدان شریعتی با نام شهید بهشتی فعالیت میکند و همچنان با پیوند هنر و صنعت میزبان فنآموزان است، در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی ثبت شد.
رد پای آلمانها در آموزش فنی ایران
برای رسیدن به تاریخچه تأسیس هنرستان در مشهد، باید به سالهای پیش از آن بازگشت. با پیروزی انقلاب مشروطه و گسترش مدارس جدید، نخستین مدرسه فنی پس از دارالفنون در سال ۱۲۸۸ خورشیدی تأسیس شد. از سوی دیگر، گسترش صنعت نفت و ساخت راهآهن، پای نیروهای فنی خارجی را به بخشهایی از ایران باز کرد.
آلمانها نیز در جنوب کشور، بهویژه در بوشهر و فارس، به ترویج آموزشهای نوین فنی و کشاورزی پرداختند. آنها با وارد کردن ماشینآلات، زمینه صنعتیشدن کشاورزی را فراهم کردند و همین حضور، گامهای ابتدایی تأسیس هنرستان را در ایران رقم زد. بر این اساس، نخستین هنرستان فنی ایران پس از دارالفنون، با کمک آلمانها در میدان مشق تهران تأسیس شد.
مذاکرات تأسیس این مدرسه پیش از انقلاب مشروطه انجام شده بود؛ بنابراین یک سال پس از به ثمر نشستن انقلاب، قرارداد تأسیس مدرسه صنعتی به مبلغ ۸ هزار تومان منعقد میشود که ۵ هزار تومان از این مبلغ را ایرانیها و ۳ هزار تومان آن را دولت آلمان تقبل میکند.
در ادامه، معلمی آلمانی به نام «پطرس» از برلین به ایران آمد و کار ساختمان آن را به «اتو شولتز»، معمار آلمانی، و «میرزا عبدا...»، معمار ایرانی، واگذار میکند. تجهیزات و ماشینآلات نیز از آلمان خریداری میشود تا این هنرستان دولتی پیش از آغاز جنگ جهانی اول شروع به کار کند.
البته شکست آلمان در جنگ جهانی اول این هنرستان را هم به تعطیلی میکشاند، ولی با پایان یافتن جنگ، دوباره ایرانیها و آلمانیها با هم مذاکره و توافق میکنند که هنرستان دوباره شروع به کار کند. پس از این است که هنرستان برای یک دوره ششساله در رشتههای درودگری و فلزکاری شروع به پذیرش هنرجو میکند.
در ادامه، هرسال تعدادی از این دانشآموختگان به آلمان میرفتند تا آموزش عالی ببینند و بعدها در آموزش به ایرانیها کمک کنند. سال ۱۳۰۲ خورشیدی، دومین هنرستان صنعتی کشور توسط سید ابراهیم ضیاءالدین تأسیس میشود، اما بیش از بیست سال طول کشید تا پای آموزش صنعت و آلمانها به مشهد باز شود. البته آلمانها پیش از این در شیراز و تبریز دست به تأسیس هنرستان زده بودند.
جهانبانی؛ نخستین نشانی هنرستان مشهد
در مشهد، اما این اتفاق اینطور رقم میخورد؛ شهر پس از گذار از دهه نخست قرن، روزهای نخستین گذار از فرایندهای سنتی به کارخانههای صنعتی را پشت سر گذاشته و پس از اینکه کارخانه نخریسی و چراغ برق به راه میافتد، نیاز به متخصصانی که در این کارخانهها مشغول به کار شوند، احساس میشود و چه چیزی بهتر از تأسیس هنرستان میتواند این نیاز را تأمین کند؟ در چنین شرایطی است که نوید تأسیس هنرستان مشهد در اخبار جراید منتشر میشود.
«تئودور هنل» آلمانی به همراه دو ایرانی به نامهای ناصحی و نصیری در نخستین ماههای سال ۱۳۱۵ خورشیدی مأمور میشوند که این مدرسه صنعتی را در مشهد راه بیندازند. آنها فرصت زیادی تا شروع سال تحصیلی ندارند، اما دستبهکار میشوند و نیمههای مهرماه، نخستین آگهی را برای پذیرش دانشآموز میدهند.
مهرماه سال ۱۳۱۵ روزنامه بهار خبر از هنرستانی میدهد که زیر نظر اداره کل صناعت و معادن خراسان در دو رشته آهنگری و نجاری شروع به کار میکند. شرط ورود به این هنرستان داشتن گواهینامه ششساله ابتدایی است. هنرجوها باید پنج سال درس بخوانند تا دانشآموخته شوند. خیابان جهانبانی در محل سابق رستوران گلبهار، نخستین میزبان فنآموزان مشهدی است.
۱۶ مهرماه روزنامهها خبر از باز بودن دفتر هنرستان تا آخر مهرماه میدهند؛ آن هم برای ثبتنام. تدریس فلزکاری به دست ناصحی و درودگری به نصیری سپرده میشود و این، فرصت مغتنمی برای دانشآموزانی است که سر کلاس درس نشستهاند تا یک بار دیگر دست به انتخاب بزنند؛ موقعیت ناشناخته و مخاطرهآمیزی که میتواند هر دانشآموز جسوری را دودل کند با این همه، در نخستین سال آموزشی، ۴۳ نفر حاضر میشوند از کلاس دوم دبیرستان وارد هنرستان فنی شوند و شانس خود را در این وادی امتحان کنند.
هنرستانی که نیمهکاره ماند!
هنرستان مشهد خوشاقبال است و خیلی زود میان مردم محبوب میشود و هر سال بر تعداد هنرجویان و کلاسها افزوده میشود. البته هنرستان نه امکانات کافی دارد و نه جای مناسب تا پاسخ نیاز شهر را بدهد. تئودور هنل و دیگر نیروهای هنرستان تلاش میکنند که در سالهای بعد هنرستان را گسترش بدهند برای همین، محلی در دروازه سراب اجاره میکنند تا کارگاههایشان را گسترش دهند. سال دوم و سوم نیز رشتههای نجاری و آهنگری پذیرای دانشآموزان علاقهمند است.
در آگهیها تأکید شده که تحصیلات رایگان است تا راه را برای تربیت نیروی کار ماهر در همه سطوح جامعه باز بگذارد و این آموزشها فقط در خدمت قشر مرفه نباشد. آگهی روزنامه آفتاب شرق در سال ۱۳۱۷ درباره استخدام نیرو برای امور دفتری و ماشیننویسی نشان میدهد امور مدرسه صنعتی و تعداد دانشآموزانش آنقدر گسترده شده است که به پذیرش نیروی کادری جدید نیاز دارد.
در چنین اوضاعی زمینی در حوالی میدان تقیآباد از اداره دارایی وقت خریداری میشود و از مهرماه ۱۳۱۸ خورشیدی هم کلنگ احداث ساختمان جدید به زمین میخورد. مهندس هنل و نیروهایش در حال ساخت این زمین هستند که جنگ جهانی دوم آغاز میشود.
با شروع جنگ، متفقین اعلام میکنند که آلمانیها، از جمله کارشناسان آنها، باید از ایران خارج شوند. در واقع آلمانها مجبور میشوند برای دومین بار در سال ۱۳۲۰ کارهایشان در شهر را رها کنند و به کشورشان بازگردند. هنرستان مشهد نیز از این ماجرا جان سالم به در نمیبرد و در حالی که ساختمانش نیمهکاره است، به تعطیلی کشیده میشود.
مهندس تئودور آلمانی رؤیای ساخت هنرستان مشهد را در سال ۱۳۱۹ خورشیدی در چمدانش میگذارد و با خود به آلمان میبرد. ساختمان هنرستان صنعتی مشهد متروکه و خالی از هنرجو باقی میماند و تا چند سال نه بودجهای هست که صرف ساختش شود و نه متخصصی که بخواهد کار را به پایان برساند.
خانه تازه هنرستان در تقیآباد
سال ۱۳۲۰ عابدین سپهبدی، رئیس اداره پیشه و هنر استان نهم، از ثبتنام برای رشتههای هنرستان خبر میدهد تا از تداوم فعالیت آموزشی هنرستان پرده بردارد. طبق این آگهی، دفتر هنرستان آن زمان در دروازه جنت قرار داشته است. البته در این سال آگهی مناقصه سه دستگاه میز کار نجاری در تاریخ ۳۰ آذرماه در روزنامه آزادی به چاپ میرسد که نشان از افزایش فعالیت هنرستان با وجود جنگ، اشغال و خروج نیروهای آلمانی میدهد.
آلمانها مجبور میشوند برای دومین بار شهر را رها کنند و به کشورشان بازگردند. هنرستان مشهد هم تعطیل میشود
دیماه همین سال، علی محمودی که از شاگردان کمالالملک بوده، بر مسند ریاست دبیرستان مینشیند و با تلاش او، اوضاع هنرستان کمی سروسامان مییابد و در مهرماه سال ۱۳۲۱ به محل جدیدی در خیابان فردوسی (باغ مرحوم حاجی ناظر) منتقل و مکاتبات برای اتمام ساختمان هنرستان از اینجا شروع میشود.
۲۷ خردادماه سال ۱۳۲۱، پس از یک دوره ششساله، نخستین دانشآموختگان هنرستان از این مدرسه خارج میشوند. روزنامه آزادی خبر از برگزاری یک جشن باشکوه در میدان ورزشی سعدآباد میدهد. جشنهای هنرستان نیز از همینجا شروع میشود تا هر ساله در خردادماه جشن فارغالتحصیلی برگزار کنند.
در همین سالها عملیات طبقه اول و ساختمان مربوط به کارگاهها به پایان خود نزدیک میشود تا ۱۱ اردیبهشتماه ۱۳۲۳ روزنامه آزادی نقل و انتقال از محل فعلی به ساختمان جدید را به مناقصه بگذارد. طبق آنچه در سالنامه هنرستان صنعتی آمده، این جابهجایی در ۲۰ خردادماه سال ۱۳۲۳ اتفاق میافتد تا بیش از هشتاد و دو سال باشد که این ساختمان زینتآرای کنج مشترک میان احمدآباد و کوهسنگی باشد. برابر اسناد، پس از افتتاح هنرستان، نام میدان تقیآباد گاهی با عنوان میدان هنرستان نیز خوانده شده است.
آنچه بر هنرستان گذشت…
۲۳ مهرماه سال ۱۳۲۴ مناقصهای در روزنامهها منتشر میشود که خبر از نیت دستاندرکاران برای گسترش هنرستان میدهد. ۱۰ فروردین سال ۱۳۲۶ هم مسابقات قهرمانی کشور در مشهد برگزار و هنرستان محل آسایشگاه ورزشکاران میشود.
پیگیری اخبار نشان میدهد که این ساختمان در این زمان به بهرهبرداری رسیده است و از سوی روزنامه آزادی چنین توصیف میشود: «این ساختمان بسیار مجلل است. در داخل ساختمان اصلی هشت آسایشگاه بزرگ مفروش و یک سالن پذیرایی مبله که بعضی تابلوهای نفیس استاد بزرگ کمال الملک و آقای محمودی زینت بخش آن است جهت استراحت و استفاده آقایان قهرمانان آماده شده است. قسمت فوقانی آسایشگاه محل مخصوصی برای بهداری است. در ساختمان دیگری مجزا از ساختمان اصلی در سالن بسیار بزرگی ۱۰ میز به تفکیک برای هر شهرستان با پلاک مخصوص جهت صرف غذا آماده شده است.»
این گزارش ساختار کلاسها و کارگاههای ساختهشده را ترسیم میکند. آگهی دیگری در آذرماه برای تکمیل ساختمان، از آماده بودن این ساختمان در این سال و باقی ماندن جزئیاتش خبر میدهد. جز بهرهبرداری، اتفاق مهم دیگری که برای هنرستان میافتد، جایگزینی مهندس علی تیموری به جای محمودی، رئیس هنرستان، در سال ۱۳۲۶ است.
هنرستان مردادماه سال ۱۳۲۸ به وزارت فرهنگ تحویل داده میشود و همراه با آن مهندس تبریزی مدیریت آن را بر عهده میگیرد تا مانند دیگر مدارس شهر اداره شود. سالنامه هنرستان وضعیت این هنرستان را در آن سال چنین توصیف میکند: «عده کل هنرجویان هنرستان ۵۶ نفر که در بخش فلزکاری و درودگری که از ابتدای تأسیس وجود داشته مشغول بودند که زیر نظر ۱۰ دبیر و هنرآموز در ۱۲ کلاس مشغول به تحصیلند…»
حاشیههایی از یک مدرسه صنعتی
یکی از مطالب جالبی که درباره هنرستان در مطبوعات منعکس میشود، به آگهی فروش محصولات تولیدشده توسط شاگردان مدرسه بازمیگردد. برای مثال در اردیبهشتماه سال ۱۳۲۴ روزنامه آزادی از مزایده فرآوردههای بخش درودگری و آهنگری خبر میدهد. طبق این اطلاعیه، وسایلی مانند بوفه، اشکاف، گنجه میوه، آچارگیرههای مختلف، گونیا، چکش و ... در فهرست فروش هستند.
یکی دیگر از ماجراهای پیرامون هنرستان، قضیه انتقال ماشینآلات کارخانه درودگری هنرستان فریمان با وزن تقریبی ۳۰ تن از فریمان به محل هنرستان است. شهریورماه سال ۲۶ روزنامه آفتاب شرق درباره این اتفاق مینویسد: «در نتیجه اقدامات مجدانه و پشتکار آقای محمودی رئیس هنرستان دولتی مشهد در ظرف سه سال اخیر بالاخره موفقیت حاصل نمودهاند ماشین آلات درودگری فریمان را که پس از پیشآمد شهریور ۱۳۲۰ بلا استفاده مانده بود به هنرستان مشهد منتقل نمایند و پس از تعمیرات لازمه موتور و ماشینها چند روز است زیر نظر متخصصین مربوطه شروع به نصب آنها گردیده است تا برای سال تحصیلی جدید مهیا شود.»
این هنرستان تا سال ۱۳۳۶ فقط دو رشته دارد. از سال ۱۳۳۷ رشته اتومکانیک، برق، صنایع ساختمان نیز به آن اضافه میشود. همچنین از زمان تأسیس تا سال ۱۳۴۸ حدود ۱۰۳۲ فارغالتحصیل دارد که بسیاری از کرسیهای فنی شهر را به خودشان اختصاص دادند. هنرستان صنعتی مشهد پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به فعالیت آموزشی خود به همین منوال ادامه داد.
در پی حادثه هفتم تیر ۱۳۶۰ و انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی که به شهادت آیتالله سیدمحمد حسینی بهشتی و جمعی از همراهانش انجامید، این مرکز آموزشی «هنرستان شهید بهشتی» نام گرفت. ساختمان تاریخی هنرستان نیز بهدلیل پیشینه آموزشی، ارزش معماری و نقشی که در تربیت نیروهای فنی مشهد داشته، دهه ۸۰ قرن ۱۴ خوشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده.
منابع:
- مدرسه ماندگار، تألیف ایرج آقاملایی
- تاریخچه آموزش و پرورش نوین مشهد، پژوهش ایرج آقاملایی
- اخبار خراسان در دوره رضاشاه از سال ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۰ گردآوری سیدمهدی سید قطبی
- اخبار خراسان در دوره محمدرضاشاه، جلد یک تا ۲۰، نوشته سید مهدی سید قطبی
* این گزارش شنبه ۲۷ تیرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۸۱۰ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
