محلات منطقه ۸ مشهد چند قرن تاریخ دارند

محله سراب

محله سراب در قسمت جنوب غربی شهر و در محل روستای سناباد واقع شده و کلمه سراب به معنی سرآب یا اول یا اول قنات که همان قنات سناباد است می‌باشد. در حد فاصل محله ارگ و بالاخیابان و چهار باغ قرار گرفته که طرف غربی آن به باروی شهر متصل است و مجرای قنات سناباد در این محله از باغ عنبر است.

مقدسی، در کتاب «احسن التقاسیم» می‌نویسد: «قبر علی الرضا (ع) در شهر توس است و بر آن حصاری بنا شده و در داخل حصار، بازار و خانه هست.»

از تأسیسات موجود در سناباد می‌توان به «قنات سناد» اشاره کرد. قنات سناباد از دامنه‌های کوهپایه غربی مشهد شروع و در فاصله یک کیلومتری غرب حرم مطهر و دوکیلومتری نوغان، در محل قریه سناباد ظاهر می‌شده است که بدین دلیل محل یادشده به سرآب شهرت یافته است.

معروف است که بدن امام رضا (ع) را با آب قنات سناباد غسل داده‌اند در نتیجه غالب مردم مشهد از آب این قنات به‌عنوان تبرک استفاده می‌کردند. بعد‌ها با گسترش حرم و افزایش ساخت‌وساز‌ها در اطراف آن «محله سرآب» و «دروازه سرآب» شکل می‌گیرد.

هنوز هم نام‌های «فلکه سرآب» ایستگاه سرآب و خیابان سناباد» یادآور شرایط قدیم است. در محل مسجد فاضل و باشگاه کشتی، قبرستان سراب بود. انتهای کوچه سراب به گواره گاه (گله گاو) سراب می‌رسید.

محله سراب به محله چهارباغ متصل بود (خیابان خسروی نو وجود نداشت) و محله چهارباغ به محل سرشور می‌پیوست و حیطه حاج کربلایی علی در انتهای کوچه ارگ مزارع باغ‌تره بود (خیابان خاکی وجود نداشت) و انتهای بازار سرشور به قبرستان میرهوا خاتمه می‌یافت و محله سرشور از طریق کوچه چهنو و کوچه کربلا به محله عیدگاه به کوچه باغ حسن خان می‌رسید.

محله سرشور (سرسوق)

محله سرشور که وجه تسمیه آن دقیقا مشخص نیست، در جنوب شرق محله سراب و غرب حرم مطهر واقع شده بود و پس از محله سراب، اعیان‌نشین‌ترین محله شهر محسوب می‌شده است.

راسته بازار اصلی مشهد از این محله شروع می‌شده و پس از قطع حرم مطهر رضوی به محله نوغان می‌رسیده است. بخشی از بازار مزبور هنوز با نام «بازار سرشور» در همین محله واقع است.

آنچه مسلم است، معبری مهم به نام «کوچه شور» از این محله شروع می‌شده و پس از عبور از شرق حرم حضرت‌رضا (ع) به محله نوغان و راسته بازار دیگر شهر می‌پیوسته است.

بنابراین احتمال دارد که این محله هم در ابتدا «سرِ شور» خوانده می‌شده است. به نظر می‌رسد که پس از نوغان و سراب محله سرشور از قدیمی‌ترین محلات مشهد بوده است.

بر اساس سرشماری سال ۱۲۹۵ قمری در این محله هیچ خانه اجاره‌ای و وقفی وجود نداشته، فقرای آن کم و اغنیایش متعارف بوده است. نوکران دولتی و آستانه‌ای محله سرشور بیش از حد متعارف و رعایا و پیشه‌وران آن کمتر بوده است.

کاروان‌سرا‌ها و تیمچه‌ها و باغ‌های محله سرشور نسبتا کم و حمام‌ها و آب‌انبار‌ها و مساجدش بیشتر بوده است. بیشتر ساکنان این محله را نوکران دولت و آستان قدس، تجار، صرافان، زرگران، حکاک‌ها، ملاک‌ها، بزازها، شَعرباف‌ها و نخودبریز‌ها و مردم میانه‌حال و صاحبان مشاغل متعارف تشکیل می‌داده‌اند.

محله ارگ

یکی از محلات کوچک ولی بااهمیت از نظر پایگاه اجتماعی‌اقتصادی در محدوده بافت قدیم شهر مشهد، محله ارگ بود. محور خیابان ارگ (امام خمینی فعلی) در سال‌های ۹-۱۳۰۷ شمسی طوری احداث شد که از ارگ شهر شروع و پس از تقاطع با بالاخیابان (خیابان شیرازی فعلی) به خواج ربیع برسد و در تقاطع بالاخیابان زمینه‌ساز احداث میدانی شد که بعد‌ها به‌عنوان مرکز شهر سعی در تعادل بخشیدن به بافت پیرامون حرم داشت.

ایجاد و استقرار بنا‌ها و فضاهایی، چون «بانک ملی»، «اداره دارایی»، «هلال احمر»، «شهرداری»، «ستاد ارتش»، «پست و تلگراف»، «ثبت»، «چهارطبقه»، «باغ ملی» و «میدان ارگ» (باغ ارگ) این محور را به یکی از محور‌های حیاتی و کارای شهر در قالب دو عملکرد اداری و تفریحی تبدیل کرد.

به‌طوری‌که ارگ در روز محل کار‌های دیوانی و دولتی بود و عصر و شب مکانی برای تفریح و سرگرمی. فروشگاه‌ها و اماکن این خیابان بیشتر به نمایندگی شرکت‌های خارجی، ماشین‌آلات، وسایل برقی، لوازم آرایشی، خیاطی‌های زنانه، کفاشی‌های مدرن، داروخانه، کافه و رستوران، مهمان‌سرا، تئاتر و سینما، مطب پزشکان و بیمارستان منتصریه اختصاص یافت.

خیابان آخوند خراسانی

با ادامه خیابان شاه رضای قدیم (آزادی) به سمت قبرستان میرهوا، چون خانقاه دراویش خاکساری در انتهای بازار سرشور و نزدیک به قبرستان میرهوا بود خیابان تازه احداث نه به‌واسطه نبود آسفالت که تمام خیابان‌های مشهد تا سال ۱۳۲۵ شمسی بدون آسفالت بود.

بلکه به‌واسطه عبور و مسیر دراویش خاکساری نام خیابان خاکی را به خود گرفت؛ که بعد‌ها نام آخوند خراسانی برای آن انتخاب شد، اما نام خیابان خاکی همچنان بر زبان مردم جاری است.

میدان دوچرخه

میدان دوچرخه نامی که به تاریخ ۹۰ سال قبل مشهد گره خورده است؛ زمانی‌که دوچرخه‌سواری مشهدی‌ها با گواهی‌نامه و سند محضری آن وسیله مجاز بود. نخستین میدان دوچرخه در اواسط کوچه جوادیه در بولوار طبرسی بوده است.

دومین میدان دوچرخه مشهد هم در سال‌های ابتدایی ۱۳۰۰  شکل‌گرفت. میدانی که مساحت زیادش آن را تبدیل به بزرگ‌ترین میدان این شهر کرد. میدانی‌که دکان‌های چرخ‌سازی فعال در پهنه شمالی شهر، باعث راه‌اندازی آن شد.

آن‌طور که از نقشه‌ها پیداست، میدان اصلی دوچرخه مشهد در مجاورت همین دکان‌ها، در فاصله  ۶۰ الی ۷۰ متری زمین‌های بین چهارراه بیسیم فعلی تا ابتدای خیابان آخوند خراسانی (خیابان خاکی سابق) ایجاد شده بود.

با شکل‌گیری این میدان بود که دادن گواهی‌نامه دوچرخه هم در این مکان و کاروان‌سرای نزدیک همین نقطه شروع شد. حتی خیابان مجاور میدان هم نام «دوچرخه» گرفت. خیابانی که این روز‌ها بخشی از رازی شرقی در منطقه ۸ است.

خیابان کوهسنگی

 محور خیابان دانشگاه (فوزیه سابق) و خیابان کوهسنگی (خیابان اسدی سابق) که از مرکز دولتی شهر آغاز و به استخر کوهسنگی منتهی می‌شد، امتداد آن از دروازه سراب (محل فعلی فلکه سراب) و در اتصال با جاده تهران (خیابان بهار) از فلکه دیگری به نام تقی‌آباد (میدان دکتر شریعتی فعلی) می‌گذشت، یکی دیگر از محور‌های مهم شهری شد.

ساخت بناهایی، چون «هنرستان صنعتی در فلکه تقی‌آباد، بیمارستان امام رضا (ع) در ضلع شرقی خیابان و عمارت کوهسنگی در منتهی‌الیه خیابان و... این محور را به یکی از خیابان‌های تفریحی و تفرجی و خاطره‌انگیز شهر مشهد بدل کرده بود.»

به طوری که می‌گویند یکی از زیباترین خیابان‌های ایران بوده و به دلیل وجود درختان سایه‌انداز و پیوسته به «چتر سبز» مشهور بوده است. قلعه الندشت در سال ۱۳۲۰ جذب بافت مسکونی و شهری شد.

خیابان امام رضا (ع)

خیابان تهران (خیابان امام رضای فعلی)  نیز در سال‌های ۱۳۰۹ و ۱۳۱۱ شمسی ساخته شد. خیابان تهران در آن زمان یکی از زیباترین خیابان‌های تازه‌احداث شهر بود که قبرستان عیدگاه را قطع کرد و در ادامه پس از گذشتن از بارو و خندق شهر از اراضی ورثه «نقیب» واقع در دستجرد می‌گذشت و به اراضی الندشت منتهی می‌شد و بعد‌ها فلکه برق (گل‌ختمی) در امتداد آن شکل گرفت.

خیابان‌های «شاهرضا» (آزادی کنونی) در سال ۱۳۱۰، «خیابان بهار» (امتداد محور جاده تهران) و «خیابان خسروی» (در ابتدا مردم با نام خیابان کج می‌شناختند) ساخته شد.

خیابان آزادی به منظور تأمین دسترسی یکی از مراکز قدیمی شهر (چهارباغ) به بافت میانی احداث شد که امتداد آن به گنبدسبز می‌رسد. با احداث این خیابان اراضی باغ به دو نیمه شرقی و غربی تقسیم شد.

اولین اتصال شرقی- غربی درون بافت نیز به نام خیابان خسروی در سال ۱۳۰۹ شمسی از طرف اداره بلدیه وقت احداث شد. این محور خیابان آزادی (شاهرضا) را به خیابان ارگ (پهلوی) متصل می‌کند و بعد‌ها ادامه این خیابان با نام «خسروی نو» به فلکه آب متصل می‌شود.

در داخل بافت قدیم شهر نیز ۳ خیابان دیگر احداث شد که اولی به‌نام «خیابان سعدی» از فلکه سراب شروع شده و به خیابان ارگ خاتمه می‌یابد.

دومی خیابان آزادی از گنبدسبز است که به «خیابان دانش» منتهی می‌شود و سومی ادامه خیابان خسروی است به‌نام خیابان خسروی نو که از خیابان آزادی شروع شده و به فلکه آب ختم می‌شود.

 فلکه برق (میدان بسیج فعلی): با احداث خیابان تهران و توسعه شهر مشهد و متداول‌شدن وسایل برقی اولین کارخانه برق برای تأمین عمومی برق شهر در انتهای خیابان تهران احداث شد از این رو میدان مجاور کارخانه در زبان مردم فلکه برق نام گرفت که در آن زمان مظهر روشنایی بود.

فلکه ضد (میدان ۱۵ خرداد فعلی): با ادامه خیابان تهران به سمت اراضی بیرون شهر که به میادین تیر و مشق لشکر منتهی می‌شد، چون توپ‌ها و مسلسل‌های ضدهوایی در آن محل نصب شد تا پایگاه لشکر و نیروی هوایی را پوشش دهد آن میدان به فلکه ضدهوایی یا ضد و دنباله خیابان تهران بین فلکه برق و فلکه ضد به خیابان ضد معروف شد.

 گذری بر تاریخ لشکر خراسان

در دوره فتحعلی‌شاه قاجار، عباس میرزا نایب‌السلطنه (قهرمان جنگ‌های ایران و روسیه) والی خراسان شد. او در سال‌۱۲۱۱ ش دستور داد تا شش‌فوج (هنگ) سرباز در مشهد حاضر به جنگ باشند و به این منظور، ۴ هزار سوارکار از خراسانیان معین کرد و مواجب و حقوق آن‌ها را از مالیات خراسان مقرر داشت.

در سال ۱۳۰۰ ش دستور ادغام قوای مختلف نظامی و تشکیل قشون واحد و متحدالشکل صادر شد و ارتش نوین و یکپارچه در ایران پایه‌ریزی شد و «لشکر نوین خراسان» نام گرفت.

مطابق این فرمان، واحد‌های مختلف نظامی خراسان با یکدیگر درآمیختند و «لشکر ۵‌شرق» به فرماندهی امیرپنجه (سرتیپ) حسین آقاخان خزاعی روز چهاردهم دی‌ماه سال‌۱۳۰۰ تأسیس شد.

از ابتدای تأسیس تاکنون ارتش همیشه در خدمت مردم بوده است و فرقی نمی‌کند در جنگ باشد یا خدمات‌رسانی (زلزله، سیل، تخریب و...) به مردم در هرصورت به کمک مردم می‌آیند.

با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نیرو‌های لشکر‌۷۷ خراسان برای مقابله با تجاوزات دشمن به مناطق غرب و جنوب غرب کشور اعزام شدند و در ۳۴‌عملیات شرکت داشتند که مهم‌ترین آن‌ها اجرای «عملیات ثامن‌الائمه (ع)» بود که سبب شد نام آن به ارتش پیروز ثامن الائمه تغییر پیدا کند. محل پادگان در منطقه معروف به «شهر نو» در حومه جنوبی شهر در اراضی موقوفه آستان قدس قرار داشت.

ساختمان‌های این پادگان سال‌ها پیش ازسوی نیرو‌های روسی و انگلیسی ساخته شده و در زمان کلنل محمد‌تقی پسیان مورد استفاده قوای ژاندارمری بود.

ابوتراب سردادور در سال ۱۳۳۹ دستور تقسیم‌بندی زمین‌های پادگان به خانه‌های مسکونی را داد و به افتخار این خدمت، نامش بر خیابان گذاشته شد تا اینکه بعد‌از عملیات ثامن‌الائمه (ع) و شکست حصر آبادان در سال‌۱۳۶۰ سردادور به ثامن‌الائمه (ع) تغییر نام می‌دهد.

دیگر خیابان‌های منطقه ما مانند خیابان سرباز، عشقی نیز برگرفته شده از همین فضای نظامی بوده است.

بازه آبشار

این مزرعه در دامنه کوه‌های جنوبی مشهد قرار داشته و در اوایل سده حاضر خورشیدی ازسوی آستان قدس رضوی از «سالار مؤید مسعودی وکیل» خریداری شده و بیشتر اراضی آن برای میدان تیر به لشکر خراسان اجاره داده شده بود.

اراضی این مزرعه که در سمت جنوب غربی بزرگراه کلانتری، در حد فاصل کوهسنگی تا پایانه مسافری قرار دارد، در حال حاضر زیرمجموعه شهرداری منطقه ۸ مشهد است.

کلاته چشمه پونه

این کلاته از جمله روستا‌های حاشیه جنوبی شهر مشهد واقع در یکی از دره‌های شمالی پیش‌کوه‌های بینالود در نزدیکی کوهسنگی است. همسایه‌های آن در شرق بازه آبشار، در غرب کلاته علی نقی و در شمال کوهسنگی است.

تا حدود سال ۱۳۸۶ از زمره روستا‌های بخش طرقبه مشهد بود، اما بعد که شرکت «توس گستر» شروع به خانه‌سازی و مجموعه‌های آپارتمانی مرتفع در پیرامون آن کرده، ارتباطش با بخش طرقبه قطع و هویت روستایی‌اش باطل شده است و عملا جزو شهرداری منطقه ۸ مشهد است.

این در حالی است که شهرداری هم آن را نپذیرفته، بنابراین بدون امکانات شهری، از جمله راه آسفالت، گاز و تلفن است. راه این روستا از میدان تلویزیون و انتهای بولوار شادان شروع می‌شود و پس از عبور از کنار کلاته علی نقی به پشت کوهسنگی و حاشیه جنوبی بزرگراه کلانتری می‌رسد.

 کلاته علی نقی

این کلاته نیز همانند کلاته چشمه پونه در انتهای یکی از دره‌های شمالی پیش‌کوه‌های بینالود در جنوب شهر مشهد، تقریبا در جنوب غرب کوهسنگی واقع است و تا سال ۱۳۸۶ از زمره روستا‌های بخش طرقبه شهرستان مشهد بوده.

اما پس از آنکه شرکت «توس گستر» شروع به مجموعه‌سازی در اراضی پیرامون آن کرده ارتباطش با بخش طرقبه قطع شده است، بدون آنکه جزو شهر مشهد محسوب شود، در نتیجه بدون امکانات و خدمات شهری، چون آب لوله‌کشی و گاز و برق و تلفن است.

این کلاته دارای چشمه و هم قناتی مختصر است و، چون در سال‌های قبل از انقلاب به سرهنگی (براتی) تعلق داشته است آن را استخر سرهنگ، طلخ سرهنگ، قلعه سرهنگ و کلاته سرهنگ هم می‌گفته‌اند. در نقشه‌های شهر مشهد نیز نام آن به صورت النقی یا علی نقی ذکر شده است، در حالی که نام صحیح آن کلاته علی نقی است.

همسایه شرقی این قریه کلاته چشمه پونه و غربی آن روستای زکریا که هر دو وضعی مشابه با آن دارند.

آبادگران

شرکت مجتمع‌های گردشگری و رفاهی آبادگران ایران در سال ۱۳۷۳ تأسیس و در تاریخ ۲۲/۳/۱۳۷۳ با شماره ۸۶۴۶ در اداره ثبت شرکت‌های شهرستان مشهد به صورت سهامی خاص به ثبت رسیده است.

پروژه مجتمع گردشگری و رفاهی آبادگران در زمینی به مساحت ۴۷ هکتار در ارتفاعات غربی کوهسنگی و مشرف به شهر مقدس مشهد و حرم مطهر رضوی در دست احداث است که قسمتی از منطقه ۸ را تشکیل می‌دهد.

قبرستان‌های قدیم منطقه

این منطقه به خاطر قدمتش گورستان‌های متعددی داشته که این روز‌ها به چشم نمی‌آید و اثری از آن‌ها باقی نمانده است.

قبرستان سراب: حد‌فاصل دروازه سراب تا فلکه سعدی، اثری باقی نمانده است.

قبرستان میرهوا: خیابان آخوند خراسانی گنبد سبز باقی مانده است.

قبرستان ارمنی‌ها: بوستان دانش اثری از آن باقی نمانده است.

قبرستان خواجه روشنایی: خیابان آخوند خراسانی، فقط مقبره صدرالاشراف باقی مانده است.

مقبره علما: کوهسنگی، مقبره چندعالم دینی در جوار بوستان کوهسنگی است.

قبرستان الندشت: میدان الندشت، اثری از آن باقی نمانده است.

مقبره میرزا ابراهیم رضوی: انتهای خیابان بهشتی، مقبره سادات رضوی هنوز هم پابرجاست.

مزار شهدای گمنام: کوهسنگی شهدای گمنام در جبل‌النور.

*این گزارش سه شنبه  ۱۶ بهمن ۱۳۹۷  در شماره ۳۲۲ شهرآرامحله منطقه ۸ چاپ شده است.