مصلی؛ قدیمی‌ترین محله منطقه ۶ مشهد

قرار داشتن مصلی تاریخی پایین خیابان در حاشیه بولواری به همین نام، دلیل نامگذاری یکی از قدیمی‌ترین محلات منطقه ۶ مشهد به نام مصلی است. تاریخ این محله که دستکم از عصر صفوی قدمت دارد، با ماجرای تلخ حمله ازبک‌ها به مشهد گره خورده است.

حضور ازبک‌ها پیمودن مسیر طولانی مشهد تا مصلای طرق را سخت و ناایمن کرده بود، بنابراین شخصی به نام «ابوصالح» معروف به «نواب» که پیش از این بانی مدرسه نواب هم بود، دستور داد مصلای پایین‌خیابان را بیرون دروازه شهر بسازند، با اتمام ساخت این بنا در سال ۱۰۸۷ قمری، اقامه نماز‌های جماعت برای مشهدی‌ها آسان‌تر شد.

همانطور که از نامش پیداست، مصلی محل برگزاری نماز‌های اعیاد و گردهمایی‌های مذهبی بود که همه شهر در آن جمع می‌شدند. این بنا، چون در بیرون از دروازه و دیوار‌های شهر قرار داشت، نظر کاروانیان را نیز به خود جلب می‌کرد، همچنین نکته دیگری که نشان دهنده اهمیت این بناست بازدید بزرگان کشور هنگام سفر به مشهد از مصلی است.

محله مصلی از سال ۱۳۲۵ به محدوده شهری پیوست، با این حال تا دهه شصت جمعیت زیادی در آن سکونت نداشت و بیشتر تجاری و به عبارتی راسته «علافی» بود. در زمان قدیم، مردم از روستا‌های اطراف برای خرید و فروش علوفه، شیر و پشم گوسفندان خود به اینجا می‌آمدند و به راسته علاف‌ها معروف بود.

انتهای خیابان در نزدیکی دروازه به «ته‌خیابان» شهرت داشت و به میدان بزرگی ختم می‌شد که اعدام نام داشت و محل اجرای عدالت و به دار کشیدن محکومان و قاتلان بود. بعد از انتقال اجرای احکام اعدام به قاسم آباد، این میدان در دهه شصت «عدالت» نام گرفت و اکنون نیز با اینکه دیگر میدانی باقی نمانده و تبدیل به زیرگذر شده، هنوز نامش باقی مانده است.

یکی از خیابان‌های قدیمی محله مصلی، خیابان سرخس (شهدای فاطمیون) است که انگار هنوز در دل تاریخ جا دارد. خیابانی که اریب از پنجراه پایین‌خیابان جدا می‌شود و راوی تاریخ مشاغل قدیمی شهر است. هنوز در این راسته می‌توانید مغازه نمدمالی، گلیم‌فروشی، نخ‌تابی، دلوسازی، زنجیربافی، علافی و عصاری را ببینید.

باتوجه به اسناد، نخستین تلاش برای تجاری شدن خیابان سرخس در سال ۱۳۱۷ قمری انجام شده است. بسته شدن دروازه میرعلی آمویه، راه مسافران سرخس را به‌سوی دروازه پایین‌خیابان کج کرد تا نخستین اثرات جاده جدید سرخس در عهد قاجار هویدا شود. به این ترتیب خیابان سرخس که در زمان قاجار جاده سرخس نامیده می‌شد، از آن زمان تاکنون حیات خودش را کج‌دارومریز حفظ کرده است و قدمتی حدود دویست سال دارد.

بافت:

محله مصلی با وسعت نزدیک به ۲۵ هکتار دومین محله کوچک مشهد است که نزدیک به ۳ هزار نفر را در خود جای داده است. تراکم جمعیت محله مصلی ۱۱۹ نفر در هر هکتار است که دو برابر میانگین تراکم جمعیتی شهرمشهد است و با توجه به اینکه تنها ۴۹ درصد مساحت محله مسکونی است، جزو محله‌های متراکم و شلوغ شهر محسوب می‌شود.

۱۲ درصد مساحت محله مصلی تجاری، حدود ۱۱ درصد خدمات حمل و نقل و انبار، حدود ۸ درصد آموزشی، ۵ درصد اداری و انتظامی، حدود ۴ درصد صنعتی و ۳ درصد نیز فرهنگی است.

نرخ باسوادی در محله مصلی، ۸۲.۸۷ درصد است که نسبت به بیشتر محلات مشهد پایین‌تر است.

محله مصلی تا دهه شصت جزو محلات کم برخوردار مشهد بود، اما اکنون با توجه به شدت گرفتن ساخت و ساز‌ها در اطراف حرم و بالا رفتن قیمت زمین در این محدوده شهر، جزو محلات گران مشهد محسوب می‌شود اما محله هنوز بافت سنتی خود را حفظ کرده است.

شمار خانه‌های ویلایی قابل توجه است. با این‌حال ساخت و ساز در محله سرعت گرفته و شمار آپارتمان‌های دو تا ۵ طبقه رو به افزایش است.

دسترسی:

محله مصلی به خطوط قطارشهری دسترسی ندارد. پراکندگی ایستگاه‌های اتوبوس در این محله مناسب نیست و بیشتر ایستگاه‌ها در محدوده میدان عدالت در سمت غربی محله و برخی ایستگاه‌ها هم در تقاطع بولوار چمن و مصلی جانمایی شده‌اند، با این حال، چون محله کوچک است اهالی با به طور میانگین ۱۸۵ متر پیاده‌روی به ایستگاه اتوبوس می‌رسند.

از آنجایی که مصلی اکنون در محدوده مرکزی مشهد قرار دارد، تردد‌های درون‌شهری آسان، اما پر ترافیک است. ساکنان محله از طریق بولوار مصلی و چمن می‌توانند به سایر نقاط شهر متصل شوند.

امکانات فرهنگی و رفاهی:

• جاذبه گردشگری بنای تاریخی مصلی پایین خیابان که از زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده، با میزبانی از هنرمندان صنایع دستی دو چندان شده است.
• بخشی از خیابان سرخس، در محله مصلی قرار دارد. در این راسته بازار، مشاغل قدیمی مشهد قرار دارند که هر مغازه آخرین یک نسل محسوب می‌شود و از این حیث یک جاذبه گردشگری است.
• خیابان شهدای فاطمیون یک (سرخس ۱) راسته اسباب‌بازی فروشی مشهد است. فراوانی مغازه‌ها و قیمت‌های مناسب بسیاری از مشهدی‌ها و زائران را برای خرید اسباب‌بازی و به ویژه سیسمونی راهی این محله مشهد می‌کند.
• در محله مصلی، تنها یک مدرسه ابتدایی پسرانه وجود دارد، دختران دبستانی ساکن محله مصلی باید به محله همجوار یعنی جلالیه بروند. میانگین فاصله مکانی برای رسیدن به نزدیکترین مدرسه ابتدایی در این محله، ۲۸۹ متر است که برای پیمودن این مسیر باید ۳ دقیقه و ۳۶ ثانیه زمان را پیش‌بینی کرد.
• سه هنرستان و سه دبیرستان قدیمی در این محله قرار دارد.  
• محله مصلی، بوستان ندارد و با توجه به تراکم جمعیت محله کمبود بوستان به شدت احساس می‌شود. نزدیک‌ترین بوستان به محله مصلی در محله چهنو است و میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نقطه فضای سبز از این محله، ۳ دقیقه و ۲۵ ثانیه است.
• در محله مصلی، یک کلینیک درمانی حدفاصل میدان پنجراه و خیابان سرخس وجود دارد. میانگین فاصله مکانی برای رسیدن به نزدیکترین مرکز درمانی در این محله، ۱۶۲ متر است که پیمودن آن تنها کمی بیش از ۲ دقیقه زمان می‌برد.
• چهار مسجد در این محله فعال است. میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین مسجد در این محله، یک دقیقه و ۲۷ ثانیه تخمین زده شده است.
• سالن ورزشی یاس تنها سالن ورزشی فعال در مصلی است. میانگین فاصله زمانی برای رسیدن به نزدیکترین مجموعه ورزشی در این محله، ۳ دقیقه و ۴۴ ثانیه پیش‌بینی شده است.

حدود جغرافیایی:

محله مصلی شکلی مثلثی دارد که خیابان سرخس ضلع شمالی در همسایگی پنج محله از سه منطقه ۶، ۵ و ثامن قرار دارد. محله مصلی در نقشه اطلس محلات شهرمشهد، شکل مثلثی دارد که ضلع شمالی آن خیابان سرخس، بولوار مصلی در سمت غربی و بولوار چمن نیز در سمت شرقی آن قرار دارد.