بنا بر سنتی که از گذشتههای دور وجود داشته آجیل شب عید به عنوان یکی از ملزومات سفره عید همیشه وجود داشته است. آجیلهای امروزی که شامل پسته، بادام هندی، تخمه ژاپنی و چند قلم تنقلات دیگر است کم کم جای پای خود را به سفره عید نوروز باز کردهاند. سابقه حضور آجیلهای امروزی در مغازههای آجیلفروشی به 40سال قبل برمیگردد در سالهای قبل از آن آجیل شب عید بیشتر شامل تخمه آفتابگردان، کدو، خربزه، هندوانه، توت خشک و درنهایت کشته سیب یا زردآلو بود. خبری از پسته، تخمه ژاپنی و بادام هندی نبود. معروفترین آجیل شب عید آن سالهای مردم مشهد نخود وکشمش بود که آن دو نیز تولید زمینهای کشاورزی مشهد بود.
به بهانه نزدیک شدن عید نوروز به سراغ آنهایی رفتیم که مویی در آسیاب روزگار سپید و حداقل 60-70 بهار را تجربه کردهاند. نوروزهایی که در عین سادگی و بیهیچ زرق و برقی عجیب صفایی داشت. چنان صفا و صمیمیتی که حتی گفتن و شنیدن از آن روزها هم دل را خوش میکند و مشتاق به شنیدن خاطرات. مثلا حال و هوای جبهه و خط مقدم درروزهای پایانی سال و لحظه تحویل سال دو حالت داشت. یا نزدیک عملیات و حمله بود که در این شرایط تمام همّ و غم بچهها آمادگی برای حمله بود.حالت دوم و در وضعیت عادی اولین کار سنگر تکانی برگرفته از خانه تکانی خودمان بود. بعد هم جور کردن سینهای سفره هفت سین که شامل سیمچین، سرنیزه، سنبه، سربند و ... بود.
اکنون ٣٠٠میلیون نفر در ١٢کشور مختلف دور سفره هفت سین مینشینند تا از صلح بگویند و آشتی، و از بهاری حرف بزنند که پایش را از تقویم سال بیرون گذاشته و با رشته جان، فرهنگ و هویت آنان درآمیخته است.
امسال نمادهای ساده و زیبایی مانند قابهای عکاسی که در باغ وکیلآباد و بوستان خورشید نصب شدهاند، در عین سادگی طرفداران زیادی دارند؛ بهویژه در میان کودکان و نوجوانان. نماد صدای طبیعت در باغ وکیلآباد و پازل پرندگان در کنار سایت پرندهنگری همین باغ جانمایی شده است و کاربردهای دیگری غیر از عکاسی هم دارد. این نمادهای جذاب با هدف معرفی گونههای پرنده موجود در باغ و بازی با آنها نصب شده است و سرگرمی چند دقیقهای را برای گردشگران نوروزی به همراه دارد.
امیرمهدی وثوق از سال 1374 وارد عرصه مجسمهسازی شده است و در این سالها بیشتر از 50اثر هنری و تجسمی در شهرهای مختلف ایران از خودش به یادگار گذاشته است. سال98 نیز عنوان منتخب نخستین سمپوزیوم پرتره مفاخر و شهدا در مشهد را به دست میآورد.
وثوق که عضو درجه یک انجمن هنرهای تجسمی استان خراسان هم هست، تاکنون مجسمههای متعددی را طراحی و اجرا کرده که از میان آنها 20مورد در فضای شهری مشهد نصب شدهاند.
طرحهای استقبال از بهار، نمادهای زیباییبخش نوروزهای مشهد در سالهای اخیر بودهاند، آثاری که در چند بخش اجرا شدهاند و نشاط را برای شهر و شهروندان به ارمغان آوردهاند. در بین این طرحها، آثاری بودهاند که با وجود گذشت زمانی طولانی شکل و جای خود را حفظ کردهاند و تبدیل به نمادهای دائمی شهر شدهاند. با وجود اینکه تعداد این نمادها در منطقه۱۲ کم است، اما کیفیت و زیبایی از آنها یادمانهایی ماندگار در ذهن مردم منطقه و سایر شهروندان ساخته است.
المانهای وسط میدان قائم(عج) برای چه کسی نصب شدهاند؟ اگر برای عابران پیاده است که آنجا جای بازدیدشان نیست و فقط باعث تصادف میشود و اگر برای رانندهها نصب شده است که هنگام حرکت به چشم آنها نمیآیند. شما الان که عکسها را نشانم دادید یادم آمد. ولی مثلا چرخ خیاطی چند سال پیش، هم قشنگ بود و هم اندازهاش با وسعت میدان تناسب داشت. این المانها هم خوب است اما بهتر بود در میدانها و تقاطعهای خود قاسمآباد نصب شوند، آنطور بهتر دیده میشدند. این بخشی از اظهارات یک شهروند درباره این المان است.
معابر اصلی منطقه8 پرتردد هستند؛ از جمله خیابان امام رضا(ع) که مشرف به حرم مطهر رضوی است و هر ساله تعداد زیادی از مسافران از این مسیر به زیارت مشرف میشوند. همین امر سبب شده تا مسئولان شهری تمام تلاششان را داشته باشند تا برای نوروز بهترین المانها را در این منطقه نصب و جانمایی کنند.
دو هفته پیش در گزارشی المانها، دیوارنگاریها و گلآراییهای نوروزی چهار سال گذشته منطقه را بررسی کردیم. المانهایی که اکنون تنها چند نمونه از آنها در منطقه وجود دارند. دیوارنگاریها نیز در بعضی موارد بسیار کمحال و بیفروغ شدهاند. واضح و مبرهن است که سهم منطقه از جشنواره استقبال از بهار اندک و نیارمند توجه بیشتر است.
همه آنهایی که بومی و ساکن این منطقهاند و جای المانهای دائمی را در برخی محدودهها خالی میدانند؛ مانند بازار نگینتراشها در محله طلاب و کوی مهدی و همچنین بازار جاروبافهای محله تلگرد. آنها میگویند باید متناسب با همین هویت، المانهایی در این نقاط ایجاد شوند.
منطقه2 در دل مشهد و مسیر رفت و آمد زائران و مجاوران بسیاری است. ایام خاص مسیر خیابان توحید به حرم، حجم زیادی از تردد را در خود جای میدهد. در سالهای گذشته المانهای بسیاری در این منطقه جانمایی شده است. این المانها در راستای زیباسازی محیط و القای مفاهیم فرهنگی و مذهبی ایجاد شدهاند. برخی از این المانها هنوز در جای خود باقی هستند و بخشی از هویت خیابانها و معابر شهری شدهاند.
ورودی اصلی پارک ملت در سالهای اخیر محل نصب المانهای هویتی بوده است که در سالهای مختلف نامها و طراحیهای متفاوتی داشته است. المانی که نماد معماری سنتی ایرانی و یادآور خانههای قدیمی است. این المان اکنون با نام «خراسان خشت خورشید» پابرجاست که در نوروز1400 توسط رزا نیکذات طراحی و اجرا شده است. با گذشت بیش از 10ماه از نصب این المان، هنوز هم جذابیت آن برای مردم حفظ شده است و افراد زیادی در طول روز برای عکسگرفتن در کنار آن میایستند.
از سال 1396 تا 1400 تعداد المانها در محلات مختلف منطقه 10 محدود بوده است از بین همین تعداد نیز بیشترین آنها در میدان قائم نصب شده است؛ المانهایی مانند «خودکفایی» اثر مژده ادهمی که در سال96 در این میدان نصب شد و مورد استقبال شهروندان قرار گرفت. این نماد، قلک شکستهای بود که یک چرخ خیاطی از آن درآمده و تعدادی سکه دور آن قرار داشت. یکی دیگر از نمادهای زیبا در این میدان «رستاخیز» اثر مصطفی اکبری بود که در سال 99 در این مکان نصب شد و مجسمه چهار اسب آهنی در حال دویدن رو به آسمان را به نمایش گذاشته بود. این المان نیز با فضای باز میدان ارتباط خوبی برقرار کرده بود.
اگر از مسیر عوارضی وارد شهر مشهد شوید و بخواهید از زیباییهای بصری آن بهره ببرید، بهجز فضای سبز چیز دیگری به چشم نمیآید. این خلاف آن چیزی است که برخی زائران شهر مشهد درباره المانهایش شنیدهاند. وضعیت مسافرانی که از طریق فرودگاه به مشهد میآیند کمی بهتر است. در این مسیر پنج المان به چشم میآید که از سالهای گذشته به جای ماندهاند، البته دیدن آن به دقت شما بستگی دارد.
شهرک شهید بهشتیِ دوست داشتنی را میتوان رنگارنگترین محدوده منطقه6 دانست. آن روی هیجانانگیز و پررمز و راز شهر که هنوز آنطور که باید و شاید کشف نشده است. مردم این شهرک هم فرقهایی با ساکنان دیگر دارند. مدل خودشان لباس میپوشند، به سبک خودشان جشن و عزاداری برگزار میکنند و خلاصه سبک مخصوص به خودشان را برای زندگی دارند. در و دیوار این شهرک هم حالا رنگ و روی دیگری دارد. پر شده از دیوارنگاریهای رنگارنگ که هر کدام داستان مخصوص به خود را حکایت میکنند. داستانهایی که از دل فرهنگ و پیشینه و تاریخ خودشان بیرون آمدهاند.
مسئولان حوزه فرهنگی واجتماعی شهرداری مشهد المان های موقت و دائم را در شهر با توجه به موقعیت معابر، بافت محدوده و جمعیت حاضر برای نصب جای گذاری می کردند. عرصه ایستگاه راه آهن مشهد به دلیل جنبه گردشگری و همچنین نزدیک بودن به بافت حرم مطهر، نقطه راهبردی و حساسی است. علاوه بر این، ایستگاه راه آهن مشهد المان ثابتی دارد؛ المانی به نام «همیشه به سوی او» اثر یعقوب دانش دوست که سال1351 نصب شده و سال1397 بازطراحی و استحکام بخشی شده است تا جذابیتی دوباره پیدا کند.
المانهای نوروزی همیشه هم موقتی نیستند. بعضی از آنها گاه بیش از دو سال در مسیر تردد شهروندان قرار میگیرند و جزئی از بافت آن محدوده میشوند. منطقه یک شهرداری مشهد یکی از مناطقی است که سهم ویژهای از المانهای نوروزی دارد. تعدادی از این المانها ماندگار شده است. میدان شریعتی درست مقابل سینما آفریقا قاب بزرگی وسط آیلند به چشم میخورد. المان سیاوش در آتش ساخته پریسا عطارپور است و از ابتدای سال در این میدان قرار دارد. برای دیدنش باید به وسط خیابان بروید.
بیش از 10سال است که نوروزهای مشهد فقط با سرسبزی و طراوت بهاری زیبا نمیشوند بلکه المانهای استقبال از بهار بخشی از شاخصههای نوروزی شهر شدهاند که به این ایام زیبایی بیشتری میبخشند. نمادهایی که از دیوارهای ساختمانها گرفته تا معابر و تقاطعها خودنمایی میکنند و نشاط و شادابی را به شهر هدیه میدهند. منطقه۱۲ هم در این سالها میزبان طرحها و آثار مختلفی از هنرمندان مشهدی بوده است که قصد داریم در این گزارش تعدادی از این طرحهای خاطرهساز در پنج سال اخیر را مرور کنیم.
سلماز آخوندی جزو اولین دانشآموختگان مقطع کارشناسی در رشته طراحی دوخت و لباس در استان است و از آنجایی که تخصص اصلی او طراحی لباس برای مشاغل مختلف است، لباسهای گوناگونی برای کارگران کارخانجات، رستورانها و... طراحی کرده است اما در این بین، سال95 لباسی برای پاکبانان پایتخت معنوی ایران طراحی کرد که مورد استفاده 6هزار پاکبان قرار گرفت و تا چند روز دیگر هم از لباس جدید این گروه که او طراحی کرده رونمایی میشود.
در سالهای گذشته بعضی المانها در طرحهای استقبال از بهار، آنچنان خوب در یک میدان یا خیابان جانمایی شدند که بعد از مدتی مردم آنها را بخشی از هویت خیابان و محله دانستند. برخی از این نمادها حس نوستالژیک و خاطرهانگیز دارند و بعضی دیگر از نظر معنا و مفهوم و یا جلوه بصری در خاطر مردم ماندگار میشوند. در منطقه9 از این دست المانها در سالهای اخیر کم نبودهاند. مثال بارزش هم المان «شهدای غواص» در بولوار هاشمیه است.