شهید ناو دنا همیشه میگفت من قبل از سی سالگی شهید میشوم 
خاطرات جانباز مشهدی از سرداران جنگ 
گنبد خشتی مدفن امامزاده سیدمحمد است
نزدیک است، اما به چشم نمیآید. اگر چه تنها کمتر از ۵۰۰ متر از حرم فاصله دارد، اما برای دیدن ردیف خشتهایی که سوار بر هم گنبدی را شکل دادهاند، باید داخل کوچه شد. ورودی طبرسی ۵ در محله پایین خیابان مشهد همانجاست که تابلویی میگوید: «گنبد خشتی». گفتهاند قدمتش به حدود ۶۰۰ سال قبل یعنی سال ۸۳۲ ه. ق (زمان فوت امامزاده سیدمحمد) برمیگردد.
تاریخ را که ورق میزنی یک جای دیگرش نوشته شده: «این گنبد ۶۲۹ سال بعد از شهادت امام رضا (ع) ساخته شده است.» مستندات حاکی از آن است که این مکان مقدس مدفن یکی از سادات موسوی مشهد و از نوادگان حضرت موسیبنجعفر (ع) است که در زمان سلطنت شاهرخ تیموری وفات یافت و مقبرهاش نیز احتمالا در همان زمان ساخته شده است.
مدفن امامزاده سیدمحمد در گنبد خشتی
نام کاملش «سیدمحمد بنطاهر بنمحمود بنحسینبن طاهر بنحسنبن علیبن محمدبن موسیبن جعفر بنمحمد بن اسماعیلبن احمدبن محمدبن احمدبن محمدبن قاسمبن حمزهبن موسیبن جعفر (ع)» است که معروف به «امیر سلطان غیاثالدین» یا همان امامزاده سیدمحمد میباشد و آرامگاه وی به «گنبد خشتی» معروف است.
نام «گنبد خشتی» را به این دلیل انتخاب کردهاند که نمای بیرونی گنبد در زمان احداث از خشت خام ساخته شده بود
نام «گنبد خشتی» را به این دلیل برایش انتخاب کردهاند که نمای بیرونی گنبد در زمان احداث تماما از خشت خام ساخته شده بود. هرچند در سال ۱۳۴۰ شمسی گنبد کاشی شد، اما با توجه به اینکه کاشیکاری انجام شده تناسبی با بنای گنبد خشتی نداشت، بین سالهای ۱۳۶۸ و ۱۳۶۴ شمسی کاشیها برچیده و قسمت بالای آن مجددا آجرپوش گردید.
جالب است بدانید گنبد خشتی تا سال ۱۳۶۳ توسط تعدادی از افراد محلی اداره میشده و پس از آن هیئت امنایی ۳ تا ۷ نفره از معتمدان محلی با نظارت اداره اوقاف، عهدهدار مدیریتش بودهاند.
فقیر برار و کاسب آقا...!
بعضی از زائران امامزاده سیدمحمد را به اشتباه برادر امام رضا (ع) میدانند و برای همین زائرانی که از شمال به زیارت ایشان میآیند، او را بهعلت اینکه در کنار شکوه حرم امامرضا (ع) پنهان شده، «فقیر برار» مینامند. مشهدیهای قدیم بهواسطه نان و ماست نذری، امامزاده سیدمحمد را «امامزاده نون و ماستی» یا «آقا نون ماستی» خطاب میکنند و آذریها نیز به او لقب «کاسب آقا» دادهاند.
امامزاده نان ماستی
او را بهنام امام زاده «نان ماستی» هم میشناسند. میگویند نان و ماست یکی از قدیمیترین نذرهایی بوده که مردم برای این مجموعه مذهبی میآوردهاند. این نذر خیلی ساده است. اگر سهشنبههای هر هفته گذرتان به این مکان مقدس بیفتد، احتمالا با لقمهای نان ماست چکیده و سبزی از شما پذیرایی میشود.
سیدابراهیم رضوی مدیراجرایی آستان مقدس امامزاده سیدمحمد نیز میگوید: قدیمیترها میگویند؛ درگذشته اینجا درخت توت تنومندی وجود داشته و هر سهشنبه مردمی که نذر داشتند به امامزاده میآمدند و نان و ماست نذری میدادند و حاجت میگرفتند. او میگوید: الان هم این سنت قدیمی ادامه دارد، منتهی ماستی که میدهیم، بهداشتی است. رضوی با لبخند ادامه میدهد: ما اینجا صندوقی به نام صندوق «نان و ماست» داریم و جالب است، بدانید؛ هنوز هم خیلیها با همین نان و ماست حاجت میگیرند.
او را بهنام امام زاده «نان ماستی» هم میشناسند، چون نان و ماست یکی از قدیمیترین نذرهای این مجموعه است
میان بوی عود و گلاب
برای وارد شدن آرامگاه امامزاده سیدمحمد و رسیدن به ضریح امامزاده باید ۱۲ پله طی کرد. پلههایی که جنسش از خشت پخته است. مساحت آرامگاه تقریبا ۳۰۰ متر است باحدود ۳۰۰ خادم افتخاری در سه شیفت کشیک.
آنکه قصد زیارت دارد، از نماز صبح تا حدود ساعت ۱۰ شب فرصت دارد. ضریح امامزاده سیدمحمد هم مثل ضریح سایر امامان و امامزادهها از جنس طلا و زردرنگ است. داخل ضریح اسکناسهایی به چشم میخورد که مردم نذر امامزاده کردهاند.
بوی عود و گلاب در فضای آرامگاه پیچیده است. در هر دو طرف ضریح یعنی هم قسمت خانمها و هم قسمت آقایان زیارتنامه اولاد ائمه (ع) روی دیوار نصب شده است. قسمتهای بالای گنبد خشتی هم در جای خودش جالب توجه است. یک بنای قدیمی با چهار ایوان در چهار طرف که یکی از آنها مدخل اصلی است. این فضای چهار پهلو در بالا تبدیل به فضایی هشتپهلو شده که دارای هشت پنجره در زیر گنبد است.
زائرانی از دوردستها...
آنطور که رضوی میگوید: براساس نظر سنجی از مردم مشهد صورت گرفته، بیش از ۹۰ درصد آنها از وجود چنین مکان مقدسی در نزدیکی (۵۰۰ متر) حرم امام رضا بیخبرند. اما نقطه مقابل این آمار زائرانی هستند که از راه دور برای زیارت حرم و بارگاه رضوی میآیند، اما از زیارت این مکان مقدس هم غافل نمیشوند. این زائران عمدتا اهالی خطه گرگان، مازندران، گیلان، آذربایجان و همچنین شیعیانی از کشورهای افغانستان، پاکستان، هندوستان، عراق، امارات، عربستان، ترکیه، بحرین، لبنان، سوریه و چند کشور اروپایی هستند.
پنهان شده در بافت قدیمی
قرار گرفتن گنبد خشتی در داخل کوچه قدیمی و محصور بودن آن بین مغازههای تجاری ریز و درشت آن حوالی مهمترین دلیلی است که باعث شده خیلیها از وجود چنین بنای تاریخی و مکان مقدسی بیاطلاع باشند. به اینها عدم اطلاعرسانی مناسب را هم بیافزایید. اما این بحث چندی است تبدیل به یکی از دغدغههای اصلی هیئت مدیره جدید این بارگاه که حدود ۲ سال است با مدیریت شهرداری روی کار آمده، تبدیل شده است.
سیمایی نو برای یک همسایه قدیمی
«تبدیل احسن رقبات وقفی و تجمیع آنها» عنوان پروژه عظیمی است که به دلایل مختلفی طراحی شده است. یکی از دلایل مهم این طرح وجود رقبات وقفی پراکنده در سطح منطقه ثامن است که مزاحم اجرای پروژههای شهری بوده است.
معاونت عمرانی و طرح توسعه این پروژه در این رابطه عنوان میکند: در طرح اولیه توسعه «تبدیل احسن رقبات وقفی و تجمیع آنها» مساحت ۷ هکتار وسعت در نظر گرفته شده بود. اما از آنجا که امکان خریداری و تخریب چند ملک که به صورت قانونی پایان کار دریافت کردهاند، وجود ندارد؛ مساحتی حدود ۲/۵ هکتارباقی میماند. وی اضافه میکند: ۲ فاز این طرح مربوط به بقعه امامزاده سیدمحمد بوده که در برآوردی کلی نزدیک به ۵ سال دیگر میتوان شاهد پایان اجرای آن بود.
قصه ستاره و خورشید
«ستارهای در جوار خورشید» عنوان ایدهای است که توسط اعضای این هیئت امنای آستان مقدس امامزاده محمد مطرح شد تا در راستای اجرای پروژه «تبدیل به احسن»، توسعه پیدا کند. در ایده «ستارهای در جوار خورشید»، گنبد خشتی به عنوان دومین گنبد قدیمی مشهد، در کنار شکوه و عظمت گنبد امام رضا (ع) قرار گرفته، بهطوری که حتی زائران میتوانند جهت آماده شدن برای رفتن به زیارت امام رضا (ع) به این مکان مقدس نیز مراجعه کنند. در این طرح گنبد خشتی همچون ستارهای درخشان در کنار گنبد طلایی امام هشتم میدرخشد. توسعه حریم و در دسترس بودن آن از ویژگیهای مهم این طرح است.
در مرحله مطالعاتیم!
از آنجایی که این طرح همچنان در مسیر مطالعات به سر میبرد، تنها توسعه موقتی در گنبد خشتی صورت میگیرد و آن شامل انتقال ورودی گنبدخشتی از داخل کوچه به حاشیه خیابان اصلی است.» این مطلب را مهندس محمدرضا البرزی میگوید و ادامه میدهد: این طرح عظیم همچنان در مراحل مطالعات خود را سپری میکند و هنوز به مرحله اجرا نرسیده است. به همین خاطر توسعه موقت را در دستور کار قرار میدهیم. بدین منظور تاکنون چند ملک خریداری شده و چند ملک دیگر نیز در حال خریداری هستند تا این پروژه (توسعه موقت) که قرار است تا چند هفته دیگر تکمیل شود به پایان برسد.
همکاریها، کار را تسریع کرده است!
البرزی گوشهچشمی دارد به مشکلات موجود خصوصا در مورد هزینههای سنگین تملک تجاریهای این محدوده و موقعیت اجرای این پروژه را به دلیل همگامی نهادهایی، چون اداره اوقاف، آستان قدس رضوی و شهرداری خوب توصیف کرده و در این رابطه میگوید: این هماهنگی و همگامی در تسریع اجرای پروژه تاثیر مناسبی داشته و در حال حاضر این کار در مرحله مناسبی قرار دارد.
قدم به قدم
اما آنطور که توضیحات طرح نشان میدهد، کار در مرحله اولش و براساس محدوده پیرامونی حریم پیشنهادی میراث فرهنگی از خود بنا تا لبه خیابان طبرسی در مساحت حدود دوهزارمتر مربع توسعه مییابد و برای این محدوده کارکردهای مذهبی، حسینیه و واحدهای فرهنگی تعریف شده است.
اما مرحله دوم شامل گسترش در امتداد پیشآمدگی «رهباغ امیر» در بافت شهری، به مساحت حدود دوهزار و ۳۰۰ متر مربع است که در این محدوده فضاهای فرهنگی و خدمات مرتبط با زائران عابران پیاده تعبیه میشود. خلاصه اینکه این ستاره کوچک قرار است در آینده افتخار آن خورشید شرقی باشد.
*این گزارش آذر سال ۹۰ در شماره چهارم شهرآرامحله منطقه ثامن چاپ شده است.
لینک کوتاه
آوا و نمــــــای شهر
