قصه زیرخاکی «خیابان خاکی» مشهد

شاید از دل این جمله که «قرار نبود خیابان شاهرضا کج باشد» این معنا به ذهن برسد که از زمان کلنگ زنی آن، قرار بر ساخت گذر خاکی هم نبود؛ بنابراین «گذر خاکی» نتیجه یک تصمیم نبود، بلکه حاصل یک انحراف بود. اگر شاهرضا آن‌گونه که در نقشه‌های اولیه پیش‌بینی شده بود، مستقیم می‌ماند، شاید امروز معبری به نام «خاکی» نیز در حافظه تاریخی مشهد ثبت نمی‌شد.

گذری که امروز آن را با نام «آخوند خراسانی» می‌شناسیم، سرگذشتی کشدار و پرماجرا داشته است؛ معبری که از آغاز ساخت تا آسفالت شدنش نزدیک به بیست سال طول کشید و همین تأخیر، نام «گذر خاکی» را شاید برای همیشه بر سر زبان‌ها انداخت.

میراث کج اسدی و تغییر نقشه‌ها

برای شنیدن روایت «خیابان خاکی» باید به سال ۱۳۰۷ بازگشت؛ زمانی که معبری تازه از دل ساختمان‌های قدیمی اطراف حرم در حال شکل‌گیری بود. آستان قدس رضوی واسطه ایجاد این شریان شهری شد تا از زمین‌های موقوفه آستانه، منبع درآمدی تازه فراهم کند. مرحوم محمدولی اسدی، که رؤیا‌های بزرگی در سر دارد، می‌کوشد کاری ناشدنی را عملی کند و مجوز ساخت محور شاهرضا را بگیرد.

اسدی در گزارش کاری که سال‌ها بعد ارائه می‌دهد، ایجاد مستغلات جدید برای آستانه از محل این محور را جزو کارنامه کاری‌اش می‌نویسد. طبق این کارنامه، افتتاح و ساختمان این محور دارای ۱۱۳ باب مغازه است و تقریبا در سال ۹ هزار تومان عایدات دارد.

این معبر پشت‌پرده‌های زیادی هم دارد تا نگذارد مستقیم به خارج از شهر امتداد پیدا کند و همین مسئله، راه کشیدن یک گذر دیگر به نام خاکی را باز می‌گذارد. البته در آن زمان به ظاهر طرح بلدیه مشهد، امتداد دادن این محور تا بیرون شهر است، اما آستان قدس تلاش می‌کند تا آن را به سمت خیابان ارگ کج کند.

نامه‌نگاری‌های آستان قدس با تهران جواب می‌دهد تا بالاخره این سازمان بتواند حرف خودش را به کرسی بنشاند. ۲۱ شهریورماه سال ۱۳۰۷ خورشیدی این خبر در جراید چاپ می‌شود: «بالاخره بعد از خرابی‌های به‌موقع و بی‌موقع در نتیجه تبادل افکار و اکثریت آراء کمیسیونی که در اداره ایالتی منعقد شده بود، گویا امتداد خیابان شاهرضا تصویب شده که جنوبا و شمالا تا خارج دروازه کشیده شود.

احداث این خیابان به جهاتی بر بقیه آراء متصورات سابقه مزیت دارد. اولا این خیابان از وسط شهر واقع و تقاطع کرده است با خیابان وسیع و نهر عظیم شاه‌عباسی؛ از قسمت شمال از وسط باغ و مریضخانه آمریکایی‌ها خارج و از قسمت جنوب به شهر نو متصل خواهد شد.»

البته این تصمیم‌گیری‌ها و انتشار این اخبار باعث نمی‌شود که محور شاهرضا راست بماند و طرحی برای این معبر اجرا می‌شود که مورد انتقاد عام و خاص است. ۲۵ اسفند ۱۳۰۸ انتقاد میرزا باقرخان پروین، رئیس سجلات شهر و حومه مشهد که دستش به روزنامه‌نگار‌های آن زمان می‌رسد، چاپ می‌شود.

نویسنده نامه به جریده آزادی می‌گوید وقتی از کوچه نجار‌ها عبور می‌کرد، متوجه شد مسیر معبر به‌جای آنکه مستقیم از میان بخش آباد شهر (میان بازار و ارگ) عبور کند، به صورت مورب طراحی شده و به خیابان پهلوی متصل شده است. به باور او اگر این گذر به شکل مستقیم کشیده می‌شد، به یکی از آبادترین و پررونق‌ترین محور‌های تجاری مشهد تبدیل می‌شد.

نویسنده نامه همچنین تأکید می‌کند این معبر باید طوری ساخته شود که از یک سر آن، ابتدای معبر به‌خوبی دیده شود. او هشدار می‌دهد که این طراحی ممکن است در آینده موجب هزینه‌های سنگین برای دولت، مردم و آستان قدس شود و شاید ناچار شوند مسیر معبر را اصلاح کنند. همه این انتقادها، اما راه به جایی نمی‌برد و پس از اینکه بار‌ها جراید نقشه این محور را مستقیم و مورب اعلام می‌کنند، بالاخره شاهرضا طبق نقشه آستان قدس مورب کشیده می‌شود!

رد اولین بیرق‌ها در مسیر معبر

سال ۱۳۱۰ نخستین اخبار از امتداد محور شاهرضا و به نوعی تولد گذر خاکی در روزنامه بهار به چاپ می‌رسد. ۲۴خرداد همان سال همین جریده خبر از نصب بیرق در امتداد محور شاهرضا تا خارج شهر می‌دهد. البته باز هم چهارده ماه طول می‌کشد تا این خبر در یک مرداد ماه به واقعیت پیوند بخورد.

۶ مرداد سال ۱۳۱۱ خورشیدی والی ایالت و رئیس بلدیه برای بازدید از این پروژه که قرار است از ابتدای خیابان خسروی تا خیابان تلگراف بی‌سیم امتداد یابد، می‌روند. ۱۳ مرداد هم نتیجه این بازدید در مطبوعات این چنین انعکاس می‌یابد: «بر اثر مطالعات حضرت ایالت کبری و آقای رئیس بلدیه در قسمت استقامت خیابان شاهرضا علائمی که از اول نصب شده مختصر تغییر نموده و اکنون خیابان شاهرضا مستقیما به خیابان فوج شاهپور متصل می‌شود و حسب‌الامر علائم جدیده از طرف بلدیه نصب گردیده است.»

طبق این خبر گذر جدید از خیابان خسروی شروع و در محل تقاطع خیابان سپه و فوج شاهپور خاتمه می‌یابد. این گذر ۱۵۰۰متر است که برای ساخت آن باید ۴۸ خانه و ۱۲کوچه و یک قبرستان تخریب شود.

یک سال بعد هم جریده بهار خبر از اجرای عملیات بازگشایی مسیر می‌دهد و می‌نویسد: «عملیات در قسمت جنوبی محور شاهرضا که به خارج دروازه امتداد می‌یابد، تداوم داشته و منازلی که در مسیر این معبر واقع و بلدیه خریداری نموده خراب کرده و پیش می‌روند.»

شش ماه بعد هم از اتمام خرابی‌های امتداد جنوبی خبر می‌رسد تا با باز شدن بخشی از این راه، مسیر ساخت گذر خاکی هموار شود.

قبرستانی که وسط معبر افتاد

پیگیری اخبار و جراید نشان می‌دهد تخریب ساختمان‌های در مسیر معبر و بازگشایی آن در یک سال و مرحله انجام نشده است. این فرایند از حدود سال ۱۳۱۱ شروع و تا سال‌های بعد ادامه می‌یابد. ۲۵ فروردین سال ۱۳۱۳ تسطیح و خاک‌برداری بخش تملک شده قسمت جنوبی محور شاهرضا شروع می‌شود.

قبرستان خواجه روشنایی یکی از قربانیان اجرای این معبر است. در نقشه دالمج «قبرستان کوچک خواجه روشنایی» و «تکیه خواجه روشنایی» دقیقا در محدوده جنوب غربی بافت قدیمی (نزدیک به محله سرشور) مشخص شده است. براساس اسناد بلدیه (۱۳۱۳ خورشیدی)، این مکان در محدوده‌ای است که امروزه به آخوند خراسانی ۸ شناخته می‌شود.

روزنامه بهار در این باره می‌نویسد: «قبرستان خواجه روشنایی که در وسط خیابان مزبور تلی تشکیل داده بود خاک‌برداری شده و نقاطی که محتاج به خاک‌ریزی است از خاک‌های غیر قبرستان پوشیده می‌شود.»

در اواسط این سال املاک دیگر هم توسط شهرداری وقت تصاحب و تخریب می‌شود و در دو سوی معبر شروع به ساخت واحد‌های تجاری می‌شود. در اسفند ماه بلدیه مستغلات را برای مدت دو سال اجاره می‌دهد که یک باب دکان و چند باب منزل نیز در گذر خاکی جزو آنهاست. این موضوع نشان می‌دهد که در این سال این بخش ناتمام شهر، شکل گذر به خود گرفته است. سال ۱۳۱۵ نیز اخبار درباره این معبر ادامه دارد.

شهرداری مشهد از لحاظ زیبایی شهر در نظر گرفت که خیابان اصلی شاهرضا را به انتهای شهر امتداد دهد

۹ خرداد جریده آفتاب شرق به اعلان شهرداری اشاره می‌کند و می‌نویسد: «اداره شهرداری برای صاحبان منازل مسیر قسمت جنوبی خیابان شاهرضا تا دهم تیر مهلت داده شده که در ظرف این مدت نماینده خود را برای تقویم منازل معرفی کنند.»

روزنامه شهامت خبری در این باره چاپ می‌کند که نشان از افتتاح ۴۰۰ متر نخست این شریان دارد. ۲۹ آذرماه ۱۳۱۶ نیز شن‌ریزی امتداد جنوبی این محور با وجود بارندگی و سردی هوا از طرف بلدیه انجام می‌شود. البته همه این اقدامات به افتتاح این معبر پنج ساله منجر نمی‌شود تا برای دانستن سرگذشت آن مجبور به پیگیری اخبار در سال‌های بعد باشیم!

سه سال بعد برنامه ساختمانی شهرداری مشهد برای سال ۱۳۱۹ در وزارت کشور به تصویب می‌رسد که یکی از بند‌های آن پیش‌بینی بودجه برای افتتاح قسمت جنوبی محور شاهرضا به مبلغ ۲۰۰ هزار ریال است.

روزنامه آزادی درباره این اتفاق تازه می‌نویسد: «چون برای امتداد قسمت جنوبی خیابان شاهرضا از وزارت کشور موافقت و پروانه اقدام رسیده است از طرف اداره شهرداری به مالکان منزل‌هایی که در مسیر خیابان نامبرده واقع است اخطار شده که برای ارزیابی و ختم عمل منزل‌های خود اقدام نمایند.» چند روز بعد هم بلدیه به تخریب منازل تصاحب شده اقدام می‌کند تا بالاخره قفل این گذر گشوده شود.

در ۱۴ اردیبهشت این سال در گزارشی که رئیس ساختمان شهرداری از حاج حسینعلی معمار شهرداری می‌خواهد چنین آمده است: «منازل خط سیر امتداد جنوبی خیابان شاهرضا تا قبرستان میرهوا ارزیابی و صورت‌های آن تقدیم گردیده. برای منازل باقی‌مانده … مرغوبیت باید تعیین گردد و نیز تکلیف باغ گنبد سبز را تعیین فرمایید که بعد‌ها باعث خسارتی نشود…»

نامی که از گرد و خاک برخاست

در ادامه روایت داستان این معبر خوب است بدانید، برای نخستین بار شاید سال ۱۳۲۶ خورشیدی باشد که از عبارت خیابان خاکی برای امتداد جنوبی محور شاهرضا استفاده می‌شود. آسفالت گذر خاکی در این سال در دستور کار قرار دارد که گویا به سرانجام نمی‌رسد.

در نامه‌ای که سال ۱۳۲۷ اهالی و مالکان این معبر به گلشائیان استاندار وقت استان نهم می‌نویسند، سرگذشت گذر خاکی به شکل مختصر و مفید ارائه شده است: «شهرداری مشهد از لحاظ زیبایی شهر در نظر گرفت که خیابان اصلی شاهرضا را از طرف شمال و جنوب به انتهای شهر امتداد دهد. از سال ۱۳۱۱ شروع به نقشه‌برداری نموده و نقشه مزبور مورد تصویب انجمن شهر و استانداری استان نهم و تصویب وزارت کشور در موقع خود قرار گرفت.

در سال ۱۳۱۱ مختصری و در سال ۱۳۱۹ مختصر دیگر از خیابان تا جلو گنبدسبز خراب شده و خیابان کوتاهی تشکیل داده و مدت شانزده سال است در افتتاح میدان و بقیه خیابان اقدام نشده و حتی در خیابان‌سازی آن هم اقدام نگردیده و از طرف شهرداری شن‌ریزی به عمل نیامده که معروف به خیابان خاکی شده است…»

در سال ۱۳۲۷ اطلاعیه‌ای در روزنامه چاپ می‌شود: «ساکنین خیابان خاکی از اینکه شهرداری مشهد از یک هفته پیش دستور آب‌پاشی این خیابان را داده است تشکر نموده و تقاضا می‌کند که هرچه زودتر برای افتتاح بقیه خیابان و ایجاد میدان اقدام شود.»

در این مدت طبق مصاحبه شهردار با نماینده سازمان تبلیغات، جوی‌سازی این گذر و آسفالت پیاده‌رو‌های آن انجام شده است، اما سواره‌رو همچنان خاکی می‌ماند. سال ۱۳۲۹ برنامه اصلاح شهر تصویب می‌شود و همچنان آسفالت گذر خاکی در دستور کار قرار می‌گیرد. در این برنامه برای امتداد شمالی و جنوبی شاهرضا و هزینه‌های مربوط به تسطیح و خاک‌برداری و پرداخت غرامت به مالکان و ... ۲ میلیون ریال در نظر گرفته می‌شود.

۴ مهرماه عملیات زیرسازی گذر خاکی رو به اتمام است و بر حسب نوشته مطبوعات بالاخره این معبر در این سال آسفالت می‌شود، اما نام «خاکی» از حافظه مردم پاک نشد. پیش از انقلاب این امتداد همچنان با نام شاهرضا شناخته می‌شد، پس از آن مدتی باهنر نام گرفت و بعد‌ها به نام آخوند خراسانی تغییر یافت؛ با این حال در حافظه تاریخی شهر، هنوز هم بسیاری آن را همان «خیابان خاکی» می‌دانند.

منابع:

• جراید مشهد در سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۳۰ به نقل از اخبار خراسان دوره رضاشاه و محمدرضاشاه
• اسناد آستان قدس رضوی
• اسناد موجود در کتابخانه ملی ایران

* این گزارش دوشنبه یکم تیرماه ۱۴۰۵ در شماره ۴۷۹۰ روزنامه شهرآرا صفحه تاریخ و هویت چاپ شده است.