گشتی در هیئت‌های عزاداری منطقه یک مشهد

منطقه یک مشهد بعضی از بزرگ‌ترین هیات‌ها و گروه‌های عزاداری را در دل خود جای داده است. دهه اول و دوم محرم در هر کوچه پرچمی به بهانه برگزاری روضه‌ای بالا رفته یا بوی نذری از خانه‌ای بلند شده است. وجود ایستگاه‌های متعدد صلواتی را هم به این موارد اضافه کنید. اما فرهنگ صحیح عزاداری از زبان پیرغلامان و پیشکسوتان و حتی جوان‌تر‌های این منطقه خواندنی‌ست.

استفاده از بعضی موسیقی‌ها در شان این مجلس نیست

بار‌ها و بار‌ها مجتمع «بنی‌فاطمه» را در خیابان احمدآباد دیده‌ایم و شاید در مراسم‌هایی که به مناسبت‌های مختلف برگزار شده است، شرکت کرده باشید. غلامرضا واحدی که مدیر و موسس این مجموعه است، می‌گوید: ما تعدادی دوست بودیم که در سال ۱۳۴۲، دوره عزاداری را تشکیل دادیم، البته این دوره در خیابان سرشور بود که در همان محله بین اعضا می‌چرخید و مکان خاصی نداشتیم. با گذشت زمان تعداد افراد هم بیشتر شد، به حدی که دیگر در خانه نمی‌توانستیم جمع شویم، پس مراسم مختلف را در مکان‌های دیگری از جمله مهدیه برگزار می‌کردیم. این روش تا سال ۱۳۷۴ ادامه داشت تا اینکه با کمک اعضا، مکان فعلی را خریدیم.

ما تعدادی دوست بودیم که در سال ۱۳۴۲، دوره عزاداری را تشکیل دادیم و بعد شد هیات بنی‌فاطمه

او برای بیان خاطرات قدیمی‌اش تا سال‌های قبل انقلاب عقب می‌رود و بیان می‌دارد: هیات بنی‌فاطمه قبل از انقلاب هم فعال بوده در آن زمان به علت فشار‌های رژیم منهوس پهلوی، عزاداری‌ها با ترس برگزار می‌شد. افرادی که برای سخنرانی می‌آمدند به دلیل جوی که در آن سال‌ها وجود داشت، بیشتر افشاگری انجام می‌دادند و حقایق رژیم را در غالب عزاداری‌ها بیان می‌کردند. ما در آن زمان اعلامیه و کاست‌های امام راحل (ره) را توزیع می‌کردیم.

واحدی در بیان تفاوت عزاداری‌های گذشته با حال می‌گوید: جوانان ما به سمت زنجیر زدن و مداحی‌های آهنگین رفته‌اند که این یکی از تفاوت‌های بارز در برگزاری این آیین است. خواندن مداحی‌هایی که به آهنگ مزین است، در شان این ایام نیست و ما در هیات خودمان به سبک قدیم از مداحی‌ها و نوحه‌های سنگین استفاده می‌کنیم.

از شور گذشته‌ها خبری نیست

«آن روز‌ها مراسم عزاداری کمتر از امروز بود و برفرض از هر چند مسجد، فقط یکی هیاتی داشت و عزاداری را پررنگ‏تر برگزار می‏‌کرد. مسجدالرضا (ع) در ۲۰ متری مصلی بود و حاج آقای سپهر که از مخلصین اباعبدا... (ع) است؛ هم خودش، هم خانه و خانواده‏‌اش ماه محرم که می‌‏شد، چراغ عزاداری‌‏ها را گرم می‌‏کردند. آقای کاخکی هم مداحی می‌‏کرد و بچه‌‏ها سینه می‌‏زدند. گاهی هم به خیابان‌‏ها می‌‏آمدیم و بازنجیرزنی تا حرم، عزاداری می‌‏کردیم. شهر سیاه می‌‏پوشید و همه‌‏جا دسته‏‌های عزاداری به ‏راه می‌‏افتاد و مردم به تماشا می‌‏آمدند. خیران خرج می‌‏دادند و شوری برپا بود.»

وقتی از دکتر حسین ابراهیمی از محرم‏‌های کودکی‏‌اش پرسیدم با خاطره بالا حرفش را شروع کرد. ابراهیمی که از هنرمندان متعهد شهرمان است که با اشعار دفاع‏ مقدسی و عاشورایی خود، آشنای همه است. او که روزگاری در خیابان مصلی می‌‏زیسته، حالا ساکن خیابان کوهسنگی و همسایه اهالی منطقه یک است.

او ادامه می‌‏دهد: شاید مردم فکر کنند که در ایام ماه محرم، دراین محله‌‏هاخبری از عزاداری نباشد! اما خیلی از خدام قدیمی امام رضا (ع) در این منطقه زندگی می‌‏کنند و طبیعی است که خود حضور این بزرگان باعث شود که در این گوشه شهر هم توجه به محرم همواره وجود داشته باشد و عزاداری‌‏ها به شکل مختلف برگزار شود.

این شاعر مشهدی در ادامه صحبت‏‌هایش به جانب عزاداری‌‏های امروز برمی‏‌گردد و می‏‌گوید: سر و وضع عزاداری‌‏ها، زیاد فرقی با گذشته ندارد، اما برخی از آن اشکالی را که در گذشته داشتیم، امروز نداریم. قدیم دونفر روبه‌روی هم می‌‏نشستند و با خواندن بحر طویلی، مجلس را گرم می‌‏کردند. امروز با آنکه حجم عزاداری‌‏ها خیلی بیشتر از قبل شده و هر هیات و مسجد، عزاداری مختص خودشان را دارند، اما دیگر آن شور گذشته‏‌ها را نمی‌‏بینم.

او احساسش را به عاشورا این‏طور بیان می‌‏کند: عاشورا روزی است که همه زخم‌‏ها را می‌‏شود یک‌جا در آن دید؛ روزی که هم شهادت دارد، هم عطش، هم اسارت و... که همه دل را به درد می‌‏آورند. از این‌‏رو وقتی با آن روبه‌رو می‌‏شویم؛ خودبه‌‏خود تحت تاثیرش قرار می‌‏گیریم. بحث عزاداری امام حسین (ع) چیزی نیست که وابسته به جریان و عنوان خاصی باشد. خط خودش را ادامه می‌‏دهد، همین است که تا امروز این عزاداری‏‌ها مانده‏‌اند.

عشق امام حسین (ع) همه سختی‌ها را از بین می‌برد

وحید الیاسی بیست و چندساله، بچه سناباد است. همان‌جا که سر یک پنجراهی از سال ۸۵ با کمک دوستانش، بساط ایستگاه صلواتی را برپا کرده است. او تصمیمش را برای انجام این کار این‌طور توضیح می‌دهد: از پنج سال قبل طرحی به ذهنم آمد که به صورت خودجوش ایستگاه صلواتی برپا کنیم و از عزاداران پذیرایی کنیم، این موضوع را با چندتن از دوستان هم‌محله‌ای هم در میان گذاشتم، اما بعضی از آنها این کار را غیر ممکن و پردردسر می‌دانستند.

وحید الیاسی سر پنجراه سناباد از سال ۸۵ با کمک دوستانش، بساط ایستگاه صلواتی را برپا کرده است

از طرف دیگر بعضی رفقا هم تشویقم کردند. با دونفر از همان مشوقان آستین بالا زدیم و مجوز برپایی خیمه را اخذ نمودیم. حالا هر سال که می‌گذرد تعدادمان بیشتر می‌شود. در حال حاضر ۳۰‌نفر پای کار هستند تا ایستگاه امسال در پذیرایی از عزاداران حسینی نمونه باشد.

وی می‌افزاید: هزینه‌هایی که برای برپایی خیمه داریم، بیشتر از کمک‌های مردمی تأمین می‌شوند، برخی از اهالی هم نذر دارند که به ایستگاه ما می‌دهند و از این مکان توزیع می‌شود، البته اوقاف نیز کمک کرده است. او انتقادی هم دارد بر سختی دریافت مجوزها؛ «شهرداری و سایر نهاد‌های فرهنگی باید از این دست کار‌های خود‌جوش حمایت بیشتری کنند.»

او اعتقاد دارد: برای پذیرایی از عزاداران حسینی باید نیت پاک داشت. چشم و هم‌چشمی‌ها این نیت‌ها را آلوده می‌کنند. تاکید دیگر او بر رعایت احوال همسایه‌هاست؛ «نمی‌خواهیم ثواب کردن ما اسباب آزار کسی باشد، پس در این سال‌ها سعی کرده‌ایم در عین فضاسازی مناسب با پخش نوا‌های عاشورایی، هوای حال مردم را هم داشته باشیم.»؟

سخنران خوب باید معرفت دهد!

حاج مهدی پیروی هم که یکی از آن هئیت‌داران قدیمی است که از سال ۱۳۷۰ هدایت جلسه مذهبی نورالمهدی را برعهده دارد. وی در خصوص حال و هوای عزاداری‌های قدیم می‌گوید: گذشته این شور حال و نداشت، اما حالا با یک حس دیگر این مراسم برگزار می‌شود. هنگامی‌که به خیابان می‌رویم، همه‌جا نشانی از محرم وجود دارد که این امر سبب می‌شود، محرم بیشتر برای ما تداعی شود. اما مراسم هم تغییر‌هایی کرده‌اند از جمله اینکه رنگ سینه‌زنی‌ها از حالت سنگین و شاغلامی، به حالت سبک‌تری در آمده، البته این بد نیست و در حقیقت جوان‌تر‌ها در حال پیدا کردن سبک و سیاق خودشان برای بیان عزاداری هستند.

پیروی ادامه می‌دهد: یک عزاداری خوب به سخنران و مداح آن بستگی دارد، البته مداح‌گرایی یکی از آن آسیب‌هایی است که عزاداران را تهدید می‌کند. اغلب مردم به دنبال آن هستند ببیند مداح چه‌کسی است و به خاطر او به عزاداری می‌روند، این وسط یک سخنران خوب می‌تواند این نگاه را اصلاح و حال و هوای مجلس را عوض کند و به افراد معرفت دهد.

وی در خصوص برنامه‌هایی که در هیات نورالمهدی (عج) اجرا می‌شود، توضیح می‌دهد: ما ایستگاه صلواتی داریم که از سال ۸۶ مقابل البسکو برپا می‌کنیم، یکی از افتخارات این هیات و مسجد قائم (عج) این است که مرحوم آیت ا... عبادی در دوران حیاتشان در مراسم دعای ندبه ما شرکت می‌کردند.

حواسمان به حق‌الناس باشد

دانشکده علوم قرآنی یکی از مهم‌ترین فضا‌های دانشگاهی منطقه یک است. در این مرکز آموزش‌های تخصصی قرآنی ارائه می‌شوند. به بهانه این پرونده شهرآرا محله با رئیس این دانشکده در خصوص آسیب‌هایی که عزاداری‌ها را تهدید می‌کنند، به گفت‌و‌گو نشستیم.

دکتر محمد‌صادق علمی می‌گوید: عزاداری‌ها باید از دو جنبه مورد آسیب‌شناسی قرار بگیرند. جنبه اول، از بعد محتوایی و جنبه دوم شکلی و ظاهری و به نظر می‌رسد که در هر دو حوزه مشکل جدی داریم و باید عده‌ای از بزرگان گردهم جمع شوند و مواردی خرافه‌ایی که وارد این حوزه شده را حذف و بخشی را اضافه کنند؛ زیرا برخی خرافه‌ها و سنت‌های غلط به جز آسیب به قیام امام حسین (ع) و خاموش کردن آن چراغ هدایت و به مقصد نرسیدن کشتی طوفان زده، چیز دیگر را شامل نمی‌شود.

در جنبه ظاهری نیز از نظر شکل عزاداری‌ها برخی رفتار‌ها و حرف‌هایی که بازگو می‌شود، نوع لباس‌هایی که پوشیده می‌شود و لحن‌هایی که برای خواندن به کار گرفته می‌شوند، حتی نماد‌هایی که در این مراسم استفاده می‌گردد، از نظر دینی هیچ جایگاهی ندارند و همگی آسیب‌هایی را در پی دارند.

وی ادامه می‌دهد: آنچه در بعضی از این مراسم نادیده گرفته می‌شود، حق‌الناس است. برخی از هیات‌ها با صدا‌هایی که ایجاد می‌کنند، حقوق همسایه‌ها را در نظر نمی‌گیرند، باید در نظر گرفت خانواده‌ای بیماری در منزل دارند که سروصدا بیشتر حال او را وخیم می‌کند. ایجاد ترافیک در نزدیک مکان‌های درمانی و اورژانس نیز از آن موارد «حق‌الناس» می‌باشد که گاهی از قلم عزاداران می‌افتد.

*این گزارش آذر سال ۹۰ در شهرآرامحله منطقه ۱ چاپ شده است.